۱.

در روز نجوم منجمان آماتور (و گاهی حرفه ای) تلاش می کنند عموم مردم را با زیبائیهای آسمان آشنا کنند. 

برخی از مردم تصور می کنند "علم" چیز پیچده ای بوده، متعلق به دانشمندان است و از ارتباط آن با زندگی روزمره و زیبائیهای آن در محیط اطرافشان اطلاعی ندارند. در روز نجوم می توان تا حدی فاصله میان محققان، دانشمندان و مردم را کمتر کرد.

در برخی از کشورها، یک یا چند روز درهای آزمایشگاهها و رصدخانه ها به روی مردم عادی باز است تا همه مردم بتوانند با فعایت های علمی از نزدیک آشنا شوند، اما بیشتر رصدخانه ها برای دوربودن از آلودگی نوری و آلودگی هوا و کم کردن اثر جو، در خارج از شهر و در ارتفاعات بالا قرار دارند و حتی اگر برخی روزها رصدخانه ها پذیرای مردم عادی باشند، مراجعه مردم به رصدخانه ها مشکل است.

حدود 30 سال پیش داگ برگر پیشنهاد داد به جای اینکه مردم را به خارج از شهرها و مناطق دوردست بکشانیم، بهتر است در روز مشخصی از سال، تلسکوپها را به داخل شهرها و به میان مردم بیاوریم.این گونه بود که روز نجوم متولد شد.

امروز بیش از 50 کشور روز و هفته نجوم را برگزار می کنند.

اتحادیه نجوم تلاش می کند در برگزاری روز نجوم در سراسر جهان هماهنگی ایجاد کند. این مرکز یکی از روزهای آخر هفته بین 15 می تا 15 اوریل را که ماه در حالت تربیع اول است، به عنوان روز جهانی نجوم و هفته پیش از آن را به عنوان هفته نجوم اعلام می کند.

هنگامی که ماه در  وضعیت تربیع است، هنگام ظهر طلوع می کند و حدود 6 بعدازظهر به بیشترین ارتفاع (فاصله از افق) می رسد و نیمه شب غروب می کند، بنابراین از ظهر به بعد می توان با دوربینها و تلسکوپهای آماتوری، پستی بلندی های ماه را به مردم نشان داد.

در ایران از سال 1380 روز نجوم برگزار می شود  و شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران هماهنگی برگزاری روز نجوم در ایران را به عهده دارد.

در کشورهایي كه تقويم رسمي آنها ميلادي است روز نجوم روز شنبه یا یکشنبه (روز آخر هفته که تعطیل است) برگزار می شود. طبق دستور العمل اتحادیه نجوم، هر کشوری با شرایط خاص خود روز نجوم در هفته نجوم را در کشور خود تعیین می کند. براي مشاهده بخشي از اين دستور العمل فايل زير را دريافت و مشاهده نماييد:

با توجه به تقویم رسمي ایران، انجمن نجوم ایران روز جمعه قیل یا بعد از روزی را که اتحادیه نجوم انتخاب می کند، به عنوان روز نجوم در ایران اعلام می کند تا مردم بیشتری به ویژه خانواده ها بتوانند از برنامه های این روز استفاده کنند.

چگونه مراسم روز نجوم را برگزار کنیم؟

در برگزاری مراسم روز نجوم باید توجه داشته باشیم که روز نجوم متعلق به عموم مردم به ویژه خانواده ها است، لذا باید از دادن اطلاعات پیچده و سنگین به مردم خودداری کنیم و برنامه هایی را در سطح درک عمومی ترتیب دهیم.

در ابتدا یک گروه یا کمیته برگزاری روز نجوم تعیین کنید و برای بهتر انجام شدن کار، فعالیت ها را تقسیم کنید. یک نفر مسؤول تعیین مکان مناسب و دریافت و پی گیری مجوزها، یک نفر مسؤول پیگیری اجرای ایده ها و یک نفر مسؤول جلب حامی و ... .

کارهایی که باید انجام شود:

1- مکان یابی برای یافتن محل مناسب برگزاری مراسم روز نجوم:

بهترین مکان جایی است که مردم در روز جمعه تردد زیادی دارند. در ایران پارکها بهترین منطقه هستند؛ در شهرهای ساحلی و شهرهایی که رودخانه از بین شهر عبور می کند  مانند شهر اصفهان، ساحل دریا و رودخانه هم مکان های مناسبی هستند.

در شهرهایی که جاذبه های گردشگری و مکانهای باستانی دارند مانند قلعه فلک الافلاک در خرم آباد، این مناطق هم در روزهای تعطیل محل رفت و آمد مردم شهر و گردشگران هستند.

مراکزی مانند مراکز خرید، فرهنگسراها و میدان های اصلی شهر، به شرطی که فضایی برای نصب پوستر و برپایی غرفه داشته باشند هم مکانهای مناسبی به شمار مي روند.

همچنین اگر شهر شما آسمان نما یا رصدخانه ای دارد می توانید با اطلاع رسانی مناسب مردم را برای بازدید از این مراکز دعوت کنید.

خوب است با مسؤولان مراکز از قبل هماهنگ کنید که برنامه ها در روز نجوم رایگان باشد.

2- دریافت مجوز وهماهنگی با ارگانهای مربوط:

اگر می خواهید از محوطه پارک یا فرهنگسرا و ... استفاده کنید، از قبل با مسؤولان آن محل موضوع را مطرح کنید و از محل اجرای برنامه ها مطمئن شوید. هرچه زودتر این کار را انجام دهید، زودتر می توانید کار اطلاع رسانی را آغاز كنيد. با توجه به موقعیت مکان اجرای برنامه ها  لازم است از مسؤولان شهرداری، راهنمایی–رانندگی یا فرمانداری شهر مجوز دریافت کنید.بهتر است از قبل با نیروی انتظامی محل نيز هماهنگی های لازم انجام شود تا مشکلی پیش نیاید.

در صورتی که برای گرفتن مجوز به معرفی نامه احتیاج دارید، با انجمن نجوم ایران (تلفن و نمابر 02188989550 ) تماس بگیرید یا به نشانی اینترنتی iranastroday@gmail.com نامه الکترونیکی ارسال کنید.

3- یافتن حامی:

اجرای برخی برنامه ها ممکن است بار مالی زیادی داشته باشد. بهتر است برای دریافت کمکهای نقدی و غیرنقدی از ارگانهای دولتی یا شرکت های خصوصی کمک بگیریید. برای تهیه پوستر، بنرهای تبلیغاتی، چاپ و تکثیر بروشور و محصولات فرهنگی، تهیه وسیله حمل و نقل، امانت چادر و میز و صندلی برای اجرای غرفه ها و ... شرکت ها و ارگانهای مختلفی می توانند با شما همکاری کنند.

حتی می توانید از شرکتهایی مانند تولید کنندگان صنایع غذایی، محصولات بهداشتی و ... در ازای امکان تبلیغ محصولاتشان، کمک نقدی و غیرنقدی دریافت کنید.

4- یافتن ایده ها و اجرای آنها:

برنامه ها می تواند شامل سخنرانی های ساده، نمایش اسلاید و غرفه های معرفی نجوم باشد. اگر در نظر دارید نمایش اسلاید و سخنرانی داشته باشید باید هرچه سریعتر مکان مناسبی مانند سالن همایش یا سینما برای سمینار پیدا کنید.

ممکن است تهیه برخی غرفه ها مانند ساخت ماکت، هزینه زیادی نداشته باشد، اما ساخت آن زمان زیادی ببرد. به همین دليل خوب است از دانشجویان و دانش آموزان و خانواده های علاقه مند برای ساخت ماکت ها و تهیه پوسترها کمک بگیرید.

تعطیلات عید نوروز فرصت مناسبی برای پیاده کردن ایده هایی است که برای ساخت آنها زمان زیادی نیاز دارید.

5- اطلاع رسانی:

از 10 روز تا یک هفته قبل از هفته و روز نجوم، باید مردم را از زمان و محل برگزاری برنامه ها آگاه کنید

برای اینکار می توانید از رسانه ها و نشریات محلی و صدا و سیمای شهرستان کمک بگیرید. نصب پلاکارد و پوستر در سطح شهر هم بسیار مفید است.

می توانید از شرکت ها و ارگان هایی که بخش تبلیغات و پارچه نویسی دارند کمک بگیرید یا بر روی پارچه ها و صفحات بزرگ تصاویر نجومی را نقاشی کنید و همراه با توضیحاتی درباره روز نجوم با هماهنگی شهرداری و شورای شهر، در محل های پرتردد شهر نصب کنید.

فرودگاهها، پایانه های مسافربری داخل شهری و بین شهری و ایستگاههای قطار و مترو بهترین مکان برای نصب پوسترهای روز نجوم و پلاکاردهای اطلاع رسانی هستند.

برای هماهنگی نصب پوسترها در این مکان ها، با روابط عمومی این محل ها تماس بگیرید.

ریز برنامه های خود را همراه با زمان بندی و محل اجرای برنامه ها برای شاخه آماتوري انجمن نجوم ايران ارسال کنید تا در سایت قرار گيرد و از طریق برخی رسانه ها اعلام شود.

۲.

سحابی يا توده هاي عظيم گاز و گرد ما بين فواصل ستارگان راه شيري از وتژه لاتين به معني ابر گرفته شده است. ستاره شناسان اوليه نيز اين اصطلاح را در مورد كهكشانهايي كه خارج از راه شيري بود به كار برده اند. اين نوع كهكشانها كه به ابرهاي خارج كهكشاني يا EXTRAGALACTIC NEBULA  شهرت دارند, به مجموعه اي از نورهاي مرئي و مبهم اطلاق مي شوند كه در فواصل بين ستارگان ديگر قرار دارند. اما امروزه تلسكوپهاي فضايي نشان مي دهند كه اين ابرهاي خارج كهكشاني دقيقاً مثل همان سيستم ها و يا مجموعه ستارگاني هستند كه در راه شيري وجود دارند.

امروزه دانشمندان اصطلاح سحابی را فقط براي توصيف مجموعه ابرهاي متشكل از گرد و غبار و گازهاي داخل كهكشان راه شيري و كهكشانهاي ديگر به كار مي برند.

دانشمندان اين نوع ابرها را به دو دسته تقسيم مي كنند:

1-       ابرهاي منتشر و پراكنده DIFFUSE NEBULAE

2-       ابرهاي ستاره اي  PLANETARY NEBULAE

ولي هر دو گروه را ابرهاي گازي نيز گفته اند. نوع اول ابرهاي كيهاني يعني ابرهاي منتشر بيشتر از نوع دوم است بطوريكه برخي از اين ابرهاي پراكنده حاوي مقادير كافي از گرد و غبار و گاز براي تشكيل يكصد هزار ستاره به اندازه خورشيد مي باشند.

1- ابرهاي منتشر كيهاني مي توانند خيلي نزديك به يك ستاره فوق العاده گرم و نوراني قرار بگيرند. شدت اشعه فرابنفش حاصل از ستاره مي تواند اتمهاي گازي در ابر كيهاني را فعال كرده و أن را قادر سازد تا از خود نور متصاعد كند.

ستاره شناسان معتقدند كه اين نوع ابرهاي كيهاني بستر مناسبي براي تشكيل ستارگان جديد مي باشند. نيروي جاذبه باعث مي شود تا بخشهايي از ابرهاي كيهاني به هم نزديك و فشرده گردند و چگالي انها افزايش يابد. فشار و دماي زياد اين توده گاز و گرد و غبار در طي ميليونها سال ادامه يافته و در اين زمان جسم متراكم پديدار شده, پس از اينكه به اندازه كافي داغ و درخشان و سوزان شد يك ستاره جديد را شكل مي دهد.

گاهي اوقات ابرهاي كيهاني در نزديكي  يك ستاره سرد قرار دارند. در اين حالت اشعه ما وراي بنفش حاصل از ستاره انقدر قوي نيست  كه اتمهاي گازي موجود در ابر كيهاني را فعال كرده و موجب درخشش ان شود و لذا ذرات گرد و غبار در اين نوع ابر هاي كيهاني بر روي نور ستاره اثر گذاشته و حالت سايه ايجاد مي كنند. درست مثل سايه هايي كه از ابرهاي زميني وقتي در مقابل خورشيد قرار مي گيرند ايجاد مي كنند. اين نوع از ابرهاي كيهاني را ابرهاي انعكاسي مي گويند REFLECTION NEBULA

هنگامي كه ابرهاي كيهاني مانع تابش نور ستاره مي شوند اشكال خاصي را پديد مي اورند و به شكل سايه در كنار ستاره ديده مي شوند كه اين اشكال يا ابرهاي تيره را DARK NEBULA   مي گويند.

2- ابرهاي ستاره اي معمولا به شكل يك توپ حاوي گاز و گرد و غبار به دور يك ستاره معين حلقه مي زنند. اين ابرها زماني شكل مي گيرند كه يك ستاره شروع به متلاشي شدن مي كند و لايه هاي خارجي خود را به بيرون پرتاب مي كند. در اين صورت يك سطح صاف و دايره اي به دور ستاره تشكيل مي شود.

تصويري از ابر كيهاني ستاره اي به نام چشم گربه CAT EYE

تصويري از ابر كيهاني منتشر جبار يا شكارچي

ابر كيهاني راس اسب يا HORSE HEAD    يا  BARNARD 33

اين ابر كيهاني همانند سر يك اسب از ميان دريايي از گاز و گرد و غبار سر بر أورده و يكي از اشكالي است كه بيشترين مطالعات و عكسهاي تلسكوپهاي فضايي را به خود اختصاص داده است. اين ابر كيهاني از انواع ابرهاي سرد و تيره است كه به شكل سايه در صورت فلكي جبار يا شكارچي قرار گرفته است. اين ابر كيهاني تنها از يك زاويه خاص به شكل سر اسب ديده مي شود و اولين بار در اواخر قرن 19 ميلادي شناسايي و عكسبرداري شد. در نزديكي اين ابر كيهاني , ابر ديگري به شكل عقاب ديده مي شود كه به لاتين EAGLE NEBULA   گفته شده. هر دو تبر مجموعه اي از ستارگان جوان و تازه متولد شده را در خود جاي داده اند.

راس اسب , در جنوب ستاره زيتا ZETA   در صورت فلكي جبار يا شكارچي قرار گرفته كه با چشم غير مسلح نيز قابل مشاهده است . زيتا سومين ستاره از كمربند جبار از سمت راست به چپ است. زيتا هزاران بار از خورشيد ما بزرگتر مي باشد.

ستاره شناسان اماتور براي ازمايش و شروع مشاهدات فلكي خود اين صورت فلكي و ابر كيهاني جبار را مورد مطالعه و مشاهده قرار مي دهند. هر چند كه ستارگان موجود در جبار با چشم غير مسلح قابل مشاهده مي باشند ولي اين ابر كيهاني به سختي با تلسكوپهاي اماتور قابل رصد است.

عكسهاي گرفته شده از ابر كيهاني راس اسب , در سطوح و زواياي مختلف تا امروز , يكي از با شكوهترين و زيباترين تصاوير گرفته شده از فضا بوده كه بينندگان زيادي را به خود جلب كرده است.

اين ابر در كهكشان راه شيري و در بازوي جبار و با  فاصله 1500 سال نوري از زمين قرار دارد و دانشمندان معتقدند كه اين ابرها تا يكصد هزار سال ديگر بتدريج محو و يا تغيير شكل خواهد داد.

عكسي از ابر كيهاني جبار از فاصله نسبتا دور

 

راس اسب, بخشي از ابر كيهاني سرد جبار

 

ستاره زيتا در پايين عكس سمت چپ قابل مشاهده است

باز هم از فاصله اي دورتر , ابر كيهاني راس اسب  قابل مشاهده است

 

 

نماي ديگري از جبار از زاويه اي  مختلف

 

ابر جبار و ابر عقاب كه در بالاي جبار قرار دارد . سايه اي بنفش رنگ به شكل عقابي كه بالهاي خود را گشوده در شكل كاملاً مشخص است .

 

عكسي از سه ستاره كمربند جبار كه شكل سر اسب در گوشه پايين سمت راست در كنار ستاره زيتا ديده مي شود

در قسمت بالا و وسط عكس, ابر عقاب و در پايين بخشي از جبار ديده مي شود

 

ابر كيهاني عقاب از زاويه اي مختلف

 

عكس از توده كامل ابر جبار از فاصله اي  دور در فضا

 

۳.

فرضیه سیاهچاله حتی در میان شگفت انگیزترین پیشرفتهای اخیر اختر فیزیک نظری موقعیت برجسته‌ای دارد. قرن بیستم زمانی بود که کشفیات خارق العاده در فیزیک و اختر شناسی همواره به کشفیات دیگری که خارق العاده‌تر بودند، منجر گردیده است. در عین حال آنها دوره دیگری را در گسترش علوم طبیعی مشخص می‌سازند. تعداد کمی از این کشفیات از نظر جذابیت با فرضیه سیاهچاله‌ها قابل قیاس هستند. چنین عجیب به نظر می‌آید که در فضا سوراخ و در سوراخ سیاهچاله‌ها وجود داشته باشند!

نظریه نسبیت عام در فضا

طبق نظریه نسبیت عام ، نیروهای گرانشی از خواص فضا هستند. مسئله قابل توجه فقط این نیست که جسمی در فضا وجود دارد بلکه این جسم مشخص کننده هندسه فضای اطرافش می‌باشد. انیشتین در این مورد می‌گوید: همیشه عقیده بر این بوده اگر تمام ماده جهان معلوم شود، زمان و فضا باقی می‌مانند، در حالی که نظریه نسبیت تأکید می‌کند که زمان و فضا نیز همراه با ماده نابود می‌گردند. بنابراین ، جرم با فضا ارتباط دارد، هر جسمی باعث می‌شود که فضای اطرافش انحنا پیدا کند. ما به سختی متوجه چنین انحنایی در زندگی خود می‌شویم، زیرا با جرمهای نسبتا کوچکی سر و کار داریم. ولی در میدانهای گرانشی بسیار قوی ، مقدار انحنا ممکن است قابل توجه باشد.

فرو ریختن گرانشی جسم

تعدادی از رویدادهایی که اخیرا در فضا مشاهده شده‌اند، نشان می‌دهند که احتمال تمرکز مقادیر جرم در بخشهای کوچکی از فضا وجود دارد. اگر ماده‌ای با جرم معین به اندازه‌ای متراکم شود که به حجم کوچکی تبدیل گردد و آن حجم برای چنین ماده‌ای بحرانی باشد، ماده تحت تأثیر گرانش خود شروع به انقباض می‌نماید. با انقباض بیشتر ماده ، فاجعه گرانشی گسترش می‌یابد و آنچه که فرو ریختن گرانشی نامیده می‌شود، آغاز می‌گردد. تمرکز ماده در این فرآیند افزایش می‌یابد و طبق نظریه نسبیت ، انحنای فضا نیز به تدریج بیشتر می‌گردد.

سرانجام لحظه‌ای فرا می‌رسد که هیچ پرتوئی از نور ، ذره و نشانه فیزیکی دیگر نمی‌تواند از این قسمت که دچار فرو ریختن جرم شده خارج گردد. این جسم به عنوان سیاهچاله شناخته شده است. شعاع جسم در حال فرو ریختن که به یک سیاهچاله تبدیل می‌گردد، شعاع گرانشی نامیده می‌شود. این شعاع برای جرم خورشید سه کیلومتر و برای جرم زمین 0.9 سانتیمتر است. اگر خورشید در اثر انقباض به کره‌ای با شعاع سه کیلومتر تبدیل شود، بصورت یک سیاهچاله در می‌آید. گرانش در سطح جسمی که شعاعش با شعاع گرانشی جرم آن برابر می باشد، فوق‌العاده شدید است.

گرانش سیاهچاله‌ها

برای غلبه بر نیروی گرانشی لازم است سرعت فرار افزایش یابد، که مقدار آن بیشتر از سرعت نور می‌باشد. طبق نظریه خاص نسبیت که اکنون قابل قبول است، در جهان هیچ چیز نمی‌تواند با سرعت بیشتر از سرعت نور حرکت کند. به همین دلیل سیاهچاله‌ها اجازه نمی‌دهند هر چیزی از آنها خارج گردد. از سوی دیگر ، سیاهچاله می‌تواند ماده را از فضای اطراف به درون خود ببلعد و بزرگتر شود. برای توضیح تمام پدیده‌هایی که مربوط به سیاهچاله می‌شوند، فرضیه عام نسبیت لازم می‌باشد. بر اساس این نظریه ، گذشت زمان در میدان گرانشی قوی آهسته می‌باشد.

مثال واقعی در مورد گرانش سیاهچاله‌ها

برای ناظری که در خارج سیاهچاله قرار دارد، افتادن یک جسم به درون سیاهچاله مدت طولانی متوقف می‌گردد. در چنین حالتی ناظر فرضی در ارتبط با عمل انقباض واقعا تصویر کاملا متفاوتی را مشاهده خواهد نمود. ناظر در حالی که در ظرف مدت محدودی به شعاع گرانشی می‌رسد، سقوطش ادامه می‌یابد، تا آنکه به مرکز سیاهچاله برسد. ماده در حال فرو ریختن ، پس از گذشتن از شعاع گرانش به انقباض ادامه می‌دهد.

نظریه اختر فیزیک در سیاهچاله‌ها

طبق اختر فیزیک نظری جدید ممکن است سیاهچاله‌ها مرحله پایانی زندگی ستارگان جسیم باشند. مادامی که یک منبع انرژی در ناحیه مرکزی ستاره فعالیت می‌نماید، درجات حرارت بالا باعث انبساط گاز و جدا شدن لایه‌های بالایی آن می‌شود. در عین حال ، نیروی گرانشی عظیم ستاره این لایه‌ها را بسوی مرکز می‌کشاند. پس از آنکه سوخت تأمین کننده واکنشهای هسته‌ای به مصرف رسید، درجه حرارت در ناحیه مرکزی ستاره به تدریج پایین می‌آید. در این مرحله تعادل ستاره به هم می‌خورد و ستاره تحت تأثیر نیروی گرانشی خود منقبض می‌گردد، تکامل و تغییر بیشتر آن به جرمش بستگی دارد. طبق محاسبات اگر جرم ستاره سه تا پنج برابر جرم خورشید باشد، مرحله پایانی انقباض آن ممکن است باعث فرو ریختن گرانشی و تشکیل سیاهچاله گردد.

سیاهچاله‌ها در کهکشانها

اخیرا چنین موضوعی مطرح شده که هسته کهکشانها و اخترنماها احتمالا سیاهچاله‌های فوق‌العاده جسیمی را در بر دارند که دلیل فعالیت این اجسام فضایی محسوب می‌شوند. گفته می‌شود که این سیاهچاله‌ها می‌توانند ماده اطرافشان را به درون خود ببلعند که انرژی جنبشی آنها در میدان گرانشی می‌تواند به اشکال دیگر انرژی تبدیل شود.

در کهکشان 87 M (چشمه رادیویی سنبله A) (Virgo A) کشف جالبی صورت گرفته است. عکسهایی که از این کهکشان تهیه شده ، بوضوح فورانی را نشان می‌دهد که از مرکز کهکشان سرچشمه می‌گیرد. اختر شناسان تعیین نموده‌اند که اگر پخش ماده در فاصله‌ای از هسته کهکشان 87 M با توزیع کلی ستارگان در کهکشان مطابقت کند، در این صورت توده تاریک غول پیکری که شش میلیارد برابر خورشید می‌باشد، در حجم کوچکی نزدیک به مرکز این کهکشان تمرکز می‌یابد. احتمال دارد این توده سیاهچاله عظیمی باشد که موجب فعالیت هسته کهکشان می‌گردد، یا آنکه ساختمان متراکمی باشد که هنوز برای علم شناخته شده نیست.

فهرست منابع

www.parssky.com

http://www.iranastronomers.org/

daneshnameh.roshd.ir