اغلب ما از تعداد زياد ماهواره هايي كه يكي دو ساعت بعد از غروب خورشيد و يا پيش از طلوع آن ديده مي شوند مطلعيم. امروزه از ميان تقريباً 8000 ماهواره در حال گردش به دور زمين تعداد 400 عدد از آنها با چشم غير مسلح قابل رؤيت هستند. درخشان ترين شيئي كه معمولاً ديده مي شود ايستگاه فضايي مير روسيه با قدر 0 است. شاتل هاي فضايي آمريكا معمولاً پرنورتر (به روشني مشتري در قدر 5/2- ) هستند . اما آنها هميشه در حال گردش نيستند. بسياري از ماهواره هايي كه ديده مي شوند مراحل پاياني مأموريت خود را طي مي كنند. آنها در حال دورانند و در نتيجه درخشندگيشان با تغيير مقطع عرضي قابل رؤيت آنها تغيير مي كند. گهگاهي شاهد درخشندگي هاي پرنورتري هستيم كه حاصل انعكاس نور خورشيد از يك سطح آينه مانند (مثل صفحات خورشيدي يك ماهواره ) است. محاسبات نشان مي دهند كه يك متر مربع از يك سطح آينه اي شده در فاصله 1000 كيلومتر بايد شبيه ستاره اي با قدر 7- به نظر برسد. وقايعي كه بدانها اشاره شد غير قابل پيش بيني هستند زيرا موقعيت دقيق ماهواره و يا صفحات خورشيدي به دلايلي مختلف (امنيتي و غيره) افشا نمي شود. اما اين وضعيت با پرتاب ماهواره هايي توسط شركت ايريديوم كه عمليات آماده سازي آنها در ژوئن سال 1998 به پايان رسيد دگرگون شده است . پس از آنكه اين ماهواره ها درخشش هاي بسيار پرنوري (در حد قدر 8-) در نقاط مختلف آسمان ايجاد كردند، به زودي مورد توجه راصدان آماتور قرار گرفتند.

 

 

 

           سيستم ماهواره اي ايريديوم متشكل از 66 ماهواره فعال و 11 عدد ماهواره غير فعال يدكي است كه همگي در مدار هاي پاييني (در حدود 780 Km)به دور زمين مي چرخند. آنها براي پشتيباني از سيستم تلفن هاي همراه در سطوح حرفه اي و صنعتي استفاده مي شوند و قادرند هر تلفن همراه در سراسر دنيا را كه از سيستم ايريديوم استفاده مي كند به هر نقطه ديگري متصل كنند. پوشش اين نوع ماهواره ها به قدري كامل است كه نقاطي با نام نقاط كور كه در آن نتوان سيگنالي را دريافت و يا ارسال كرد وجود ندارد. اين سيستم بدين دليل ايريديوم خوانده مي شود كه عنصر ايريديوم در جدول تناوبي داراي عدد اتمي به شماره تعداد ماهواره هاي موجود در اين سيستم است. هر سيستم ايريديوم مجهز به سه آنتن آلومينيومي براق است كه بازتابنده بسيار قوي نور خورشيد هستند . هنگامي كه در وضعيتي مناسب نور خورشيد از روي يكي از آنتن ها به سطح زمين ميرسد ، به دليل مشخص بودن مسيرهاي مداري و جهت ماهواره پيش بيني اينكه انعكاس نور خورشيد به كدام نقطه زمين برمي خورد امكان پذير است .

 

 اگر شما در چنين مكاني ايستاده  باشيد و به طرف ماهواره نگاه كنيد يك نقطه ستاره مانند متحرك با نور ضعيف را خواهيد ديد كه نورش ناگهان به شكل يك درخشش تابناك در مي آيد. اينچنين درخششي مي تواند تا 30 مرتبه نوراني تر از سياره اي همچون زهره باشد كه بغير از ماه و خورشيد پرنور ترين شيء موجود در آسمان است. اينكه نورانيت اين درخشش تا چه اندازه اي خواهد بود به موقعيت شما نسبت به مركز بازتابش بستگي دارد. شما ميتوانيد براي دانستن آنكه چه موقع و كجا به آسمان نگاه كنيد تا يك درخشش ايريديوم را مشاهده نماييد به جداول موجود در بخش ايريديوم وب سايت مراجعه كنيد. از آنجايي كه تعداد زيادي ماهواره در سيستم ايريديوم وجود دارند و هر كدام از ماهواره ها هم داراي سه آنتن بازتابنده هستند، اينچنين تابش هايي بسيار متداول است. به طور معمول در يك هفته مي توانيم انتظار داشته باشيم كه به طور متوسط شاهد 6 درخشش و يا بيشتر باشيم كه غالباً در صبح زود و يا اول غروب روي مي دهند. شايد اين موضوع براي شما جالب باشد كه معمولاً غالب اين درخشش ها در اول صبح و غروب و نه در نيمه شب اتفاق مي افتند. دليلش اين واقعيت است كه ماهواره ها تنها هنگامي مي درخشند كه در داخل سايه زمين واقع نشوند. بنابراين خورشيد نبايد به مقدار زيادي زير سطح افق باشد. بعضي از اين تابش ها مي توانند بقدري درخشان شوند كه حتي در روشنايي روز هم قابل مشاهده باشند. اين درخشش ها در هر جاي زمين بين 5 تا 20 ثانيه طول مي كشند. اما شما قادريد كه اين ماهواره ها را قبل از درخشششان پيدا كنيد و تا مدتي بعد از درخشش هم رديابي كنيد. بنابراين كل زمان مشاهدات شما مي تواند تا يك دقيقه هم طول بكشد. نورانيت درخشان ترين آنها مي تواند بسيار شگفت انگيز باشد .در موارد نادري مشاهده شده كه برخي از آنها از اجسام اطراف روي زمين سايه انداخته اند. حتي بعضي ها مدعي شده اند كه در شب مي توانستند زير نور آنها روزنامه بخوانند.

راهنماي استفاده از جداول :

        در جداول مربوطه درخشش ايريديوم براي شهر هاي تهران و مشهد و رشت و شيراز و تبريز در سال 1385 پيش بيني شده است. طول و عرض جغرافيايي درنظر گرفته شده براي اين شهر ها به قرار زير است :

نام شهر	طول جغرافيايي	عرض جغرافيايي
تهران	51/4358 E	7061 /35 N
مشهد	59/6127 E	2877 /36 N
رشت	49/5901 E	2784 /37 N
شيراز	52/5555 E	6168 /29 N
تبريز	46/2885 E	0808 /38 N

 حداكثر ارتفاع خورشيد °5-  و حداقل ارتفاع ماهواره °10 در نظر گرفته شده است .  به اين نكته توجه كنيد كه هر چه فاصله شما از اين شهر ها بيشتر باشد اعداد محاسبه شده از مقدار واقعي دور تر مي شوند. 

• تاريخ:

           تاريخ درخشش ماهواره را بر حسب تاريخ مرسوم ايران(هجري شمسي) نشان مي دهد . گاهي اوقات ممكن است چندين درخشش ايريديوم در يك روز رخ دهند.

• زمان:

          زمان را دقيقاً هنگامي كه نورانيت درخشش به مقدار ماكزيمم مي رسد ، مشخص مي كند. سعي كنيد قبل از شروع به رصد ايريديوم ساعت خود را با زمان رسمي به طور دقيق تنظيم كنيد (اين امر ضروري است زيرا اكثر درخشش هاي ايريديوم به قدري سريع اتفاق مي افتند كه اگر شما كمي در محاسبه زمان اشتباه كنيد امكان دارد آنها را از دست بدهيد) . براي پيشگيري از اشكالات احتمالي پيشنهاد مي شود كه از چند دقيقه زودتر از زمان درخشش آماده رصد باشيد. توجه داشته باشيد كه تغيير ساعت رسمي كشور در محاسبات لحاظ شده است.

• سمت:

           زاويه بين راستاي جرم سماوي با نقطه شمال كه از شمال سماوي در جهت شرق اندازه گيري مي شود.

• ارتفاع:

           ارتفاع واژه اي براي توصيف فاصله يك شيء در بالا يا پايين افق در فضا است كه با زاويه اندازه گيري مي شود . ستاره اي كه در بالاي سر ما واقع است ، ارتفاعي معادل 90 درجه دارد. ارتفاع اجسام در افق صفر است.

• قدر(درخشندگي):

            ماكزيمم نورانيت تخمين زده شده از درخشش ماهواره را بر حسب مقياس قدر استاندارد نجومي نشان مي دهد .  اين يك مقياس لگاريتمي است و لازم است توجه داشته باشيد كه اعداد كوچكتر، درخشندگي هاي نوراني تري را نشان مي دهند. اين مقياس به گونه اي تعريف شده كه 5 واحد اختلاف در آن نورانيتي با 100 مرتبه بيشتر را نشان مي دهد. بنابراين درخششي با قدر 7- ، 100 مرتبه پرنور تر از درخششي با قدر 2- است . به عنوان مقايسه درخشان ترين ستاره آسمان (سيروس) داراي قدر 5/1- است ؛ سياره زهره (پرنورترين جسم ستاره مانند) مي تواند تا قدر 6/4- برسد و ماه كامل قدري به بزرگي 7/12- دارد. لطفاً به خاطر داشته باشيد كه اين تخمين ها از قدر ، تقريبي هستند و تحت تاثير خطاهاي ناشي از حالت ماهواره و موقعيت راصد قرار دارند. Km 10 اختلاف در محل راصد روي زمين بسادگي مي تواند عامل وقوع تا چند درجه خطا در قدر پيش بيني شده باشد. توجه كنيد كه در جدول هاي زير تنها ماهواره هايي كه درخشندگي پرنور تر از قدر 3- دارند ثبت شده اند.

• شماره ماهواره:

             در اين قسمت شماره ماهواره هايي كه توليد درخشش كرده اند ثبت شده است. ماهواره هايي كه با حرف IR   مشخص شده اند همگي از خانواده ايريديوم هستند. گروهي ديگر كه با حرف T مشخص شده مربوط به ماهواره هايي هستند كه به علت داشتن نقص فني ديگر قابل استفاده نيستند و در فضا به حال خود رها شده اند. حرف T   در جلوي آنها مخفف Tumbling Satellite  به معني ماهواره هاي معلق و سرگردان است. عملاً اين نوع درخشش ها به علت پرنور بودن بيشتر جلب توجه مي كنند. هر يك از اين ماهواره هاي ايريديوم سرگردان مشخصه بازتابشي مخصوصي دارند. بعضي با دوره تنها 1 ثانيه مي درخشند در حالي كه بعضي ديگر هر 40 ثانيه يكبار ايجاد درخشش مي كنند. از آنجايي كه آنها ديگر توسط ايستگاه هاي زميني كنترل نمي شوند در بعضي موارد رفتار هاي پيش بيني نشده اي از خود نشان مي دهند. عمليات رها سازي ماهواره به حال خود مي تواند به وسيله مكانيزم هاي مختلفي ايجاد شود اما رايج ترين آن خارج كردن گاز از درون آْنهاست. معمولاً از  اين سازوكار براي ماهواره هاي از كارافتاده كه هنوز كمي سوخت در مخازن آنها باقي مانده ولي موتورشان خاموش شده ، استفاده مي شود. گاهي اوقات خارج كردن سوخت به دليل كاهش خطر انفجار ماهواره است كه سبب ايجاد قطعات خطر ساز براي ساير ماهواره ها مي شود. با از كار افتادن يك ماهواره ماهواره هاي يدكي جاي آنها را پر مي كنند. در اين حالت شماره ماهواره ها تغيير مي كند. به عنوان مثال ماهواره ايريديوم 14 بعد از اينكه به علت بروز اشكالات مخابراتي از دور خارج شد ماهواره T 914  خوانده مي شود در حالي كه ماهواره يدكي آن يعني ايريديوم A 14 اكنون تحت عنوان ماهواره ايريديوم 14 فعاليت مي كند

منبع:انجمن علمی نجم شمال

با تشکر

 ستارگان کویر یزد