• آداب و رسوم • چهارشنبه سوری • حاجي فيروز • هفت سين • نمادها • سيزده بدر • نوروز خريد لباس عيد از يکی دو ماه به نوروز مانده شيرازی ها به بازار مي روند و لباس عيدشان را می خرند پارچه هايي معمولاً خريداری می شود که دارای رنگ روشن و سرخ  يا زرد باشد و معتقد بودند اگر لباس را خودشان بدوزند پارچه آن را روزهای  دوشنبه يا جمعه قيچی کنند و نيز معتقد بودند که روز پنج شنبه ساعت  سنگين است و لباس مدتی روی دست می ماند تا دوخته شود. روز سه  شنبه اگر بريده شود نصيب دزد يا مرده شور خواهد شد و روز چهار شنبه  می سوزد وسايل خانه نيز بايد عوض شود و يا تميز گردد. پختن نان شيرين از جمله کارهايي است که حتماً بايد قبل از عيد و برای عيد انجام بگيرد . سبز کردن گندم، عدس، تره تيزک، ده پانزده روز به عيد مانده در خانه های شيراز صورت می گيرد. برای اين کار از ظرفی استفاده می کنند که از جنس مس  يا روی باشد و بعد مقداری دانه ابتدا به سلامتی امام زمان می ريزند و به ترتيب  بعد از آن نام اعضای خانواده را می آورند . خانه تکانی يا رفت و روب يکی دو هفته پيش از عيد خانه تکاتی يا رفت و روب انجام می گيرد و مجدداً اثاثيه  را جابه جا می کنند و گرد گيری می کنند و دوباره آنها را می چينند. در مراحل    بعد تخم مرغ رنگ کردن است که آن ها را آب پز می کنند و رنگ های شاد بر روی  آنها می زنند. سفره و ساعت تحويل سال برای تحويل سال همه در يکی از اطاق های خانه شان سفره می اندازند . پيش  از هر چيز آيينه و قرآن در آن می گذارند و بعد هفت سين را می گذارند هفت سين عبارت است از سماق، سير، سنجد، سمنو، سکه، سرکه، سبزی . در شيراز علاوه بر هفت سين( هفت ميم ) را هم درسفره می گذارند که هفت ميم  عبارتند از: مدنی ( ليمو شيرين )، مرغ، ماهی، ميگو، مسقطی، ماست و مويز. به  علاوه کنگر ماست، عسل، خرما، کره، پنير، کاهو، تخم مرغ رنگی و .... موقع تحويل سال همه اهل خانه بايد با لباس نو بر سر سفره باشند اسپند نيز دود می شود و هر  کدام از اين ها فلسفه ای دارد. شمع برای روشنايي خانه و زندگی، قرآن نشان توجهی  است که بايد در آغاز سال به خداوند داشته، به علاوه در سال نو، صاحب قرآن يار و مددکار  اهل خانه خواهد بود. پول نشان از خير و برکت و رفاه، اسپند برای دوری از چشم زخم حسود، برنج، نشانی از  خير و برکت و فراوانی، آب, نشان صافی و پاکی و روشنايي و گشايش کار. ماهی قرمز، شگون دارد. آيينه، برای رفع کدورت و نشانی ازصفا و پاکی و يکرنگی. طلا، نشانی از اميد  به وضع مالی خوب در سال نو. بعد از تحويل سال نبايد شمع ها را با فوت خاموش کرد  بلکه بايدگذاشت تا آخر بسوزند و يا با نقل و مسقطی خاموششان کرد . يکی ديگر از اعتقادات مردم شيراز اين است که هنگام تحويل سال در حرم حضرت  شاهچراغ(ع) باشند که درآنجا شمع روشن می کنند و در دست می گيرند به اين  معنی که هميشه زير نور شاهچراغ باشند . و يک نفر واعظ بالای منبر می رود و  دعا می خواند و مردم صلوات می فرستند و از طرف خادمين شاهچراغ روی مردم گلاب پاشيده می شود و همه به هم تبريک می گويند. ديد و بازديد از بامداد نوروز ديد و بازديدها آغاز می شود در همه خانواده ها رسم است که به ديدار  کسی که از نظر سن و شخصيت بر ديگران مزيت دارد بروند و دست او را ببوسند و تبريک  بگويند و او نيز عيدی که شامل سکه يا پول است به آنها بدهد. بعضی نيز صبح عيد نوروز يک بشقاب گندم برشته که شامل: کنجد، گندم، شاهدانه، نخودچی و کشمش است به اضافه يک بشقاب نان شيرين به اضافه تخم مرغ رنگی يا سکه  به کوچک ترها می دهند. سيزده بدر روز دوازده فروردين همه وسايل تهيه می شود و هر چه از شيرينی ها و آجيل ها  باقی مانده برای صبح سيزده آماده می شود که البته همراه آن سرکه و کاهو نيز هست. صبح سيزده فروردين همه دسته دسته عازم کوه و باغ های اطراف شيراز می شوند و معتقدند در روز سيزده فروردين نبايد در خانه ماند زيرا اين روز نحس و بديمن می باشد.  روز سيزده پيش از طلوع آفتاب و تا پاسی از شب ادامه دارد در عصر اين روز ويژه  سبزی گره زدن دخترهاست که در واقع برای گشايش بخت خود اين کار را می کنند  و ترانه هايي می خوانند چنانچه سيزده به ماه رمضان بيفتد. مراسم را بعد از تمام شدن  ماه رمضان در اولين جمعه يا اولين عيد انجام می دهند. رسم آب پاشي از مراسم كهن ايرانيان در نوروز رسم آب پاشي به يكديگر و يا آب تني و شست و شوي  خود با آب بوده است.بيروني در پيدايي رسم آب پاشي در ميان ايرانيان انگيزه هاي گوناگوني  را ياد كرده است.مثلا مي نويسد، چون تن انسان در زمستان به كثافات آتش، يعني دود و  خاكستر آلوده مي شود، مردم با آب پاشي به خود و يا آب تني اين كثافات را از خود دور و خود را تطهير و پاكيزه مي كنند. همچنين در سبب شست و شوي تن يا آب پاشيدن به  يكديگر مي نويسد: «چون در عهد پادشاهي جم هيچ جانوري نمرد و به طوري رو به فزوني گذاشتند كه  فراخناي زمين با همه پهنايي كه داشت بدل به تنگنا شد، خداوند آن وقت زمين را سه  برابر كرد و ايشان را امر نمود كه با آب غسل نمايند تا از هر گناهي پاك شوند و هر سال براي اينكه آفات را از ايشان دور كند اين كار را تكرار نمايند.» امروزه رسم كهن اب تني و آب پاشي در نوروز كمتر در ايران معمول است، ليكن بقاياي آن  را در آيين هاي مربوط به جشن چهار شنبه سوري در برخي از جامعه ها و فرهنگ هاي  ايران مي توان ديد .رسم آب فشاني در نوروز هنوز ميان گروهي از مردم سرزمين هاي  همسايه ايران از جمله شيعيان پاكستان رايج است. مثلا در آداب تحويل سال ميان برخي از مردم چنين رسم است : «در موقع تحويل سال  تمام افراد خانواده دور هم جمع مي شوند ، در وسطشان كاسه اي پر از آب روي سيني  بزرگي قرار مي دهند. در آب عطر و گل هاي محمدي و گلاب ميريزند و بزرگ خانواده دعاي  تحويل سال را مي خواند و سايرين در خواندن اين دعا از او پيروي مي كنند اين عمل 365 بار تكرار مي شود و پس از خواندن اوراد، شخص مزبور درود گويان آب كاسه را به  وسيله انگشتان دست بر روي همه افراد موجود مي پاشد و بقيه را در گوشه اي از حياط مي ريزد. اين تشريفات نزد همه علاقمندان به نوروز سرچشمه يمن و سعادت  محسوب مي گردد. جشن چهارشنبه‌سوري روز خاصي براي آتش‌افروزي و پريدن از روي آتش است.  غروب آخرين سه‌شنبة سال يا همان شبِ آخرين چهارشنبة سال موعدي است  كه در آن همه براي برپايي اين جشن به تكاپو مي‌افتند. .به نظر مي‌رسد روشن كردن آتش به آيين زرتشتي برمي‌گردد اما دكتر نيك‌نام مي‌گويد: «چهارشنبه‌سوري رسم زرتشتي‌ها نيست. اصلاً زرتشتي‌ها  هفته ندارند و شنبه و چهارشنبه ندارند تا جشن چهارشنبه‌سوري در كار باشد.»  آذرميدخت مزداپور نيز مي‌گويد: «ما فقط براي همراهي با دوستان و هم‌محلي‌ها  از روي آتش مي‌پريم و اين روز را جشن مي‌گيريم. معمولاً اين روز مراسم اوستا خواني در خانه‌هاي زرتشتيان برقرار است و هفت نوع ميوة خشك مثل كشمش، انجير، بادام، خرما،‌توت و پسته به مهمانان مي‌دهند.» هفت ميوة خشك زرتشتي‌ها شباهت زيادي به آجيل چهارشنبه‌سوري دارد كه  خوردنش در اين شب واجب است. در بسياري از شهرها آش ترشي هم به نام اين شب با چند نوع سبزي درست مي‌شود. چهارشنبه‌سوري هم روز پُركاري براي زنان است و هم رسم‌هايي دارد كه مختص  زنان است. فال‌گوش ايستادن يكي از اين رسم‌هاست كه در آن چند زن يا دختر  جوان نيت‌هايي مي‌كنند، پشت ديواري مي‌ايستند و به حرف‌هاي رهگذران گوش  مي‌دهند و سپس با تفسيرِ حرف‌هايي كه مي‌شنوند پاسخ نيت خود را مي‌گيرند. رسم ديگرْ قاشق‌زني است. به اين ترتيب كه زنان و حتي پسران جوان چادري به سر  مي‌كنند، روي خود را مي‌گيرند و به در خانة همسايه‌ها و دوستان مي‌روند. صاحبخانه  از سر و صداي قاشق‌هايي كه به كاسه مي‌خورد، در خانه را باز مي‌كند و آجيل  چهارشنبه‌سوري، شيريني، شكلات، نقل و حتي پول به كاسة آنها مي‌ريزد. چهارشنبه‌سوري براي پسران و مردان جوان هم روز پرجنب‌وجوشي است. در روستاهاي  لرستان، مردان جوان قبل از غروب اسب‌هايشان را بيرون مي‌آورند و نمايشي اجرا مي‌كنند. در شهرهاي ديگر، پسران براي ايجاد هياهو دست به ابتكارهاي عجيب و غريب مي‌زنند. در بعضي جاها كوزه‌هاي گلي را با باروت پر مي‌كنند و روي آن را مي‌كوبند تا سفت شود، بعد سپس فتيله‌اي در كوزه مي‌گذارند و با آتش زدن فتيله  اين‌طور به نظر مي‌رسد كه از كوزه آتش بيرون مي‌زند. يا ممكن است موشك‌هايي از  كاغذهاي براق در مدل‌هاي مختلف درست كنند و در آن باروت بريزند و روي پشت‌بام‌ها  فتيله‌اش را آتش بزنند و به هوا بيندازند. در بسياري از نقاط ايران، اعتقاد بر اين است كه بايد چهارشنبه‌سوري از خانه بيرون  رفت و همراه بقية مردم جشن گرفت و شاد و سرخوش بود تا سال جديد سالي شاد و پر از موفقيت باشد. چهارشنبه سوری در شهرهای مختلف تهران در تهران قديم، بوته‌هاي خشك را از بيابان‌هاي اطراف جمع مي‌كردند و با شتر به شهر مي‌آوردند و در محلات مختلف مي‌چرخاندند. پس از غروب خورشيد، بوته‌هاي  خشك و اسباب و اثاثية كهنه و شكسته‌اي را كه پس از خانه‌تكاني بيرون گذاشته شده بود جمع مي‌كردند و با آنها آتشي درست مي‌كردند كه همه بايد از روي آن مي‌پريدند و مي‌خواندند: «سرخي تو از من، زردي من از تو.» فشفشه و هفت‌ترقه هم  بود اما از بمب‌ها و نارنجك‌هاي دستي كه نوجوانان امروزي مي‌سازند و با انفجار  آنها شيشه‌هاي ساختمان‌ها به لرزه مي‌افتد، خبري نبود. شيراز در شيراز به دو شب چهارشنبه‌سوري گفته مي‌شود: يكي چهارشنبه آخر ماه اسفند  (چهارشنبه آخر سال)‌ و ديگري چهارشنبه آخر ماه صفر. با توجه به ارادتي كه شيرازيان به حافظ دارند، در شب چهارشنبه سوري دور هم جمع شده و از ديوان حافظ فال مي‌گيرند. شيرازيان چهارشنبه آخر سال را همانند ديگر شهرهاي كشور چهارشنبه سوري مي‌گويند و غروب سه شنبه مرسوم است كه هفت كپه و يا سه كپه خار تهيه مي‌كنند.  آنها را آتش زده و از آتش مي‌پرند و مي‌گويند: زردي من از تو ، سرخي تو از من. در قديم برخي از زنان و دختران شيراز به سعديه رفته و د‌ر آب حوض ماهي آب‌تني  مي‌كنند و با جام دعا و چهل كليد آب به سر مي‌كنند. اين كار هم به خاطر سلامتي  و هم به خاطر مهدگرمي انجام مي‌شود. همچنين رسم است كه دختران دم بخت در اين شب براي بخت گشايي به زيارت  حضرت احمد بن موسي شاه‌چراغ (ع) مي‌روند. شاه چراغ (ع) از امامزاده‌هاي واجب‌التكريم است.  مردم شيراز نيز به شاه چراغ علاقه زيادي دارند و شب زيارتي شاه چراغ شب جمعه مي‌باشد. فال گوش ايستادن در چهارشنبه سوري نيز نزد زنان شيرازي مرسوم است و زني كه بخواهد فال گوش بايستد چادر سر كرده، نيت مي‌كند و در گوشه‌اي در كوچه مي‌ايستد  و بر اساس گفته عابران تفأل مي‌زند. اگر گفته را مطابق ميلش ديد، خود را به مراد  رسيده مي‌داند. رسم است كه بعضي از زنان براي برآورده شدن حاجت در زير منبر مسجد جامع شيراز  حلوا درست مي‌كنند. به اين منبر، مرتضي علي مي‌گويند. از جمله مراسم ديگري كه شيرازيان دارند پخت آشي است به نام “آش ابودردا”؛ بعضي معتقدند كه وسايل اوليه اين  آش بايد حتما از راه گدايي تأمين شود. اين آش را هم به خاطر درمان بيماري و هم  به خاطر بخت گشايي مي‌پزند. در شب چهارشنبه سوري در شيراز رسم است كه دختران دم بخت ابريشم هفت رنگ  به كمر بسته و صبح روز چهارشنبه كودك نابالغي را وامي‌دارند كه ابريشم را باز كند به  اين نيت كه گره از بختشان باز شود. باز رسم است در شيراز دخترهاي بخت بسته به محل معروفي به نام “خانه سيد  ابوتراب” كه در داخل شهر در كوچه “شيشه‌گرها” واقع شده است مي‌روند و زير درخت  كهنسالي كه در آن خانه وجود دارد حلوا مي‌پزند و بين فقرا تقسيم مي‌كنند و از  صاحب آن خانه يعني “سيد ابوتراب” كه گويا سيد بزرگواري بوده و ششصد سال  قبل از اين مي‌زيسته و صاحب كرامت بوده حاجت مي‌خواهند. در اين شب شيرازيان “بوخوش اسفند” را در آتش مي‌ريزند كه خانه را معطر كند. بوي  “بوخوش” خاصيت گندزدايي هم دارد و از گذشته‌هاي دور مورد توجه مردم بوده است. ازجمله خوردني‌هايي كه شب چهارشنبه سوري شيرازي‌ها ميل مي‌كنند آجيل چهارشنبه سوري است كه بدان آجيل شيرين هم مي‌گويند. اين آجيل مخلوطي  است از كشمش، نخودچي، مغز بادام، مغز گردو، انجير،‌ مويز، توت خشك، كنجد  بوداده، شاهدانه، تخمك يا تخمه، گندم برشته، بدنجك، قصب، خارك (نوعي  خرماي خشك) و قيسي. در شيراز به دو شب چهارشنبه سوري گفته مي‌شود يكي چهارشنبه آخر ماه  اسفند (آخر سلا) و ديگري چهارشنبه آخر ماه صفر. در هر دو شب مراسمي  به عمل مي‌آيد كه كاملاشبيه به هم است؛ ولي در چهارشنبه آخر سال مفصل‌تر مي‌باشد. مردان و زنان شيراز معتقدند كه هرگاه عصر روز سه شنبه آخر سال در آب سعدي (آبي كه از قنات ‌آرامگاه سعدي يا حوض ماهي جريان دارد) شست‌وشو كنند،  تا سال ديگر بيمار نمي‌شوند. از اين رو عصر سه شنبه آخر سال ازدحام غريبي  در اطراف جدول مزبور ديده مي‌شود. گيلان در آخرين سه‌شنبه سال، در گيلان هم مانند ساير استان‌ها آيين‌هاي خاصي  اجرا مي‌شود. در شب چهارشنبه‌سوري، اسپند و كندر و گلاب و شمع حتما بايد  در خانه باشد. اسپند و كندر را دود مي‌كنند، گلاب را به صورت خود مي‌زنند و شمع را به  نيت روشنايي روشن مي‌كنند.. گيلاني‌ها خاكستر آتش‌افروز شب چهارشنبه‌سوري را صبح چهارشنبه پاي  درخت‌ها مي‌ريزند و معتقدند كه درخت ها بارور مي‌شوند و كساني كه قصد  زيارت اماكن متبركه را دارند به نيت سفر از خانه خارج مي‌شوند. آجيل مخصوص چهارشنبه سوري هم كه در همه جاي ايران مرسوم است،  فسلفه عميقي دارد. اجزاء اين آجيل رنگارنگ و زيبا همه از دانه‌هاي خودردني و رستني‌هايي است كه بيش از هزاران سال پيش از زمين و طبيعت مي‌گيرد.  در واقع مجموعه آجيل چهارشنبه سوري طبقي است آراسته از هدايا و دهش‌هاي  خاك كه رابطه انسان و طبيعت را تاييد و تاكيد مي‌كند. در بسياري از ايل‌ها و نيز در نقاط كوهستاني ايران از جمله دهكده‌هاي كوهستاني  گيلان و مازندران كه به آداب و سنن ايرانيان باستان دلبستگي بيشتري دارند، در استقبال از سال نو، مراسم آتش‌افروزي را در شب چهارشنبه برگزار مي‌كنند. دور ريختن وسيله‌هاي كهنه و فرسوده زندگي در قريب باتفاق مناطق ايران معمول  است. رسم كوزه شكستن يا كوزه پرت كردن به كوچه به نيت دور كردن بلا در همه  ايران عموميت دارد. در گيلان دخترانِ دم‌بخت را غروب چهارشنبه‌سوري با جارو مي‌زنند و از خانه بيرون  مي‌اندازند به اين اميد كه تا سال بعد ازدواج كنند. مازندران رسم چهارشنبه‌سوري در مازندران با برپايي هفت بوته‌ي آتش به نشانه‌ي هفت فرشته و امشاسپند اجرا مي‌شود و مردم باور دارند كه آتش تطهيركننده است و بدي و مرگ را مي‌سوزاند. مردم مازندران سرخي آتش را نشانه‌ي سلامت و گرمايش را زندگي بخش  مي‌دانند. مردم در هنگام پريدن از آتش با اين عبارت‌ها با آتش سخن مي‌گويند: ”زردي من از تو، سرخي تو از من، سرخي آتش مال ما، زردي ما مال شما، چهارشنبه‌سوري مي‌كنيم،  سينه بلوري مي‌كنيم. گل چهارشنبه سوري، درد و بلا رو ببري” سپس آش “چهل گياه”  مي‌پزند كه دوا و درمان است. صداي برخورد قاشق و كاسه نيز نشان دهنده‌ي شروع مراسم  قاشق‌زني است و دختر و پسر با پوشيدن چارقد و چادر در كوچه‌ها قاشق‌زني مي‌كنند  و مي‌گويند: ”اي اهل محل، اهل در اين منزل شگون امشب است، هديه بريزيد داخل  پيمانه و كاسه”. وي ادامه داد: در هنگام غروب دختران دم بخت به كوچه‌ها مي‌روند و در پشت پنجره يا دكه‌ي كسب فال گوش مي‌ايستند تا ببينند پدري با دخترش چه مي‌گويد، آن سخن را به فال خوب يا بد ازدواج خود تعبير مي‌كنند. استان مرکزي يكي از آيين‌هاي ايراني كه ساليان بسيار طولاني در قلمرو فرهنگي ايران برگزار شده است، آيين چهارشنبه‌سوري است؛ به عبارت ديگر گستره برگزاري جشن  چهارشنبه‌سوري، حوزه حضور فرهنگ ايراني را نشان مي‌دهد. در بسياري از روستاهاي استان مركزي رسم بر اين است كه جواناني كه نامزد دارند  از روي بام خانه دختر، شال خود را پايين مي‌اندازند و دختران در گوشه شال،  شيريني و تخمه مي‌پيچند. اين رسم را شال‌اندازي مي‌گويند. از ديگر رسم‌هاي چهارشنبه سوري، مراسم قاشق زدن است كه مردم و بعضا كودكان كاسه و قاشق  را به هم كوبيده و در پشت در نهان مي‌شوند و صاحبخانه نيز تخم‌مرغ يا تنقلاتي داخل كاسه مي‌گذارد. آشتيان در آشتيان از توابع استان مركزي، مرسوم است كه كوزه‌اي خالي را از بالاي بام  در شب چهارشنبه سوري به پايين مي‌اندازند. اهالي اين كار را به اين نيت انجام  مي‌دهند كه قضا و بلاي خانه و اهل آن با شكستن كوزه از خانه  بيرون برود. از ديگر رسم‌هايي كه در شب چهارشنبه سوري در آشتيان مرسوم است، رسم  قاشق زني است كه در اين رسم عمدتا دختران، چادري به سر كرده و بر  در خانه اهالي محل رفته و با قاشق به كاسه مي‌كوبند. صاحب خانه كه  مقصود آنان را خوب مي‌داند، به آنها آجيل و شيريني‌ مي‌دهد. فالگوش ايستادن به وسيله دختران دم بخت نيز در غروب چهارشنبه سوري  بين اهالي آشتيان مرسوم است. آذربايجان خريد چهارشنبه آخر سال ازجمله سنت‌هاي قديمي مردم تبريز در اين روز  محسوب مي‌شود. كودكان نيز چهارشنبه سوري را به خاطر ترقه‌ها، آتش ‌افروختن‌ها و خريدهايش دوست دارند. چرا كه بخشي از خريد سنتي اين روز مخصوص كودكان مي‌باشد  و مردم براي بچه‌هاي خود اسباب‌بازي مي‌خرند. پسربچه‌ها به خريد (ماشون) ماشين اسباب‌بازي و تفنگ علاقه زيادي نشان مي‌دهند و اكثر دختر بچه‌ها اسباب  بازي چهارشنبه آخر سال را “قولچاخ” يعني عروسك مي‌خرند. خانم‌هاي خانه‌دار هم به خريد “آينا” و “دراخ” (يعني آيينه و شانه) و همچنين  “سوپورگه” (يعني جارو) مي‌پردازند و مي‌خواهند سال جديد را با آيينه و جارو  و شانه جديد آغاز كنند. خريد آجيل چهارشنبه سوري از ديگر بخش‌هاي خريد سنتي اين روز در تبريز  مي‌باشد. شهر تبريز كه به خاطر آجيل‌هاي متنوع و مرغوبش شهره است، براي اين روز سنتي نيز آجيل مخصوص را دارد. «شال ساللاماق» يا «باجالئق» از جمله سنت‌هاي قديمي آذربايجاني‌ها  در چهارشنبه‌ي آخر سال محسوب مي‌شود. برخي از جوانان و نوجوانان آذربايجاني با برداشتن شال يا توبره‌اي در چهارشنبه سوري خود را براي اجراي اين رسم  قديمي آماده مي‌كنند و اغلب با تاريكي هوا به خانه‌ي دوست و آشنا و فاميل و  حتي ديگران مي‌روند و شال خود را آويزان مي‌كنند؛ به طوريكه ديده نشوند. در گذشته اكثر خانه‌ها در سقف دريچه‌اي براي تهويه داشتند و معمولا شال از آن قسمت آويزان مي‌شد؛ تا صاحبخانه هديه‌اي را در آن بپيچد. اما امروزه اين رسم حالتي ديگر يافته است. براي مثال در را مي‌كوبند و وقتي صاحبخانه در را باز كرد بدون ديده شدن بخشي از شال را به داخل خانه در حاليكه‌ي گوشه‌ي شال  را در دست دارند، در را به روي صاحب‌خانه مي‌بندند و بعد از گرفتن هديه شال را  برداشته فرار مي‌كنند. هديه‌ گذاشته شده در داخل شال مي‌تواند چيزهاي مختلفي باشد كه از آن جمله مي‌توان به انواع شيريني و آجيل چهارشنبه سوري و ميوه و ...  اشاره كرد. در شب چهارشنبه گروهي از جوانان در كوچه‌ها يا پشت‌بام منازل خود مخصوصا در روستاها اقدام به افروختن آتش مي‌كنند و سپس از روي آن پريده و مي‌گويند ”اتيل باتيل چارشنبه بختيم آچيل چارشنبه باش آغديم ديش آغديم بوردا قالسين” در همين شب گروهي از دختران دم بخت و آرزومند از روزنه بام‌ها يا كنار پنجره‌ها به  فال گوش ايستاده و بعضي نيز بر سر چهار راه ها مي‌ايستند تا به صحبت‌هاي عابرين  گوش داده و نيت و حاجت خود را با توجه به گفته‌هاي آن‌ها تفسير و تعبير نمايند. صبح روز چهارشنبه دم دماي طلوع آفتاب مردم شهرها و روستاها از بزرگ گرفته  تا افراد كوچك، دسته دسته بر سر انهار و چشمه‌سازها رفته و ضمن شادي و  تركاندن ترقه سه يا هفت بار از روي آب مي‌پرند و براي خود در سال جديد آرزوي  سلامتي مي‌كنند. وي ادامه داد: گروهي نيز با اعتقاد بر اين كه آب‌ها هنگام تحويل سال از نو متولد  مي‌شوند، كوزه‌هاي كهنه خود را شكسته و كوزه‌هاي تازه را با آب پر مي‌كنند تا  بعدا در سال جديد به كنج اتاق‌ها بپاشند يا در مشك بريزند يا چايي دم كنند و به  اين ترتيب ضمن دور كردن قضا و قدر الهي براي آنها در سال جديد مايه  بركت باشد. عمو نوروز و حاجي فيروز اصلا فرعي نيستند، خيلي هم اصلي اند. داستان  عمو نوروز، داستاني عاشقانه است. عمو نوروز منتظر زني است. آنها مي خواهند با هم ازدواج كنند. اين داستان مي تواند به آن ازدواج مقدس الهه و  شاه مربوط باشد. در واقع آن زن بي نام(سال) عاشق عمو نوروز است و آن  الهه هم عاشق شاه است. عمو نوروز نماد كسي است كه بركت مي دهد، حالا شاه يا هر كس ديگر و  آن زن هم منتظر عمو نوروز است. معمولا زن هميشه با زمين هم هويت است، جز در بعضي از اساطير مصري    كه زمينش مذكر است، معمولا زن و زمين يكي هستند. الهه كه عاشق شاه است، او را انتخاب مي كند و آن زن عاشق (سال) هم  عمو نوروز را برمي گزيند ديدار زن و عمو نوروز اتفاق نمي افتد. زن هيچوقت در زمان عمو نوروز بيدار نيست، آن قدر خانه را روفته و روبيده و كار كرده كه خوابش برده. زن صاحب خانه است و مرد مسافر، و اين سفر  هميشه ادامه دارد. اما داستان حاجي فيروز بسيار جدي تر و مهم تر است. مرحوم مهرداد بهار حدس زده بود كه سياهي صورت حاجي فيروز بايد مربوط  به بازگشت او از دنياي مردگان باشد. ظاهرا داستان از اين قرار است كه  “ايشتر” كه همان الهه تموز است شاه –دوموزي- را برمي گزيند. يك روز  الهه به زيرزمين مي رود و با ورود الهه به زيرزمين، در روي زمين باروري  متوقف ميشود. نه ديگر درختي سبز مي شود و نه ديگر گياهي هست. خدايان كه از ايستايي جهان ناراحت بودند، براي پيدا كردن راه حل جلسه ميكنند و قرار ميشود كه نيمي از سال را «دوموزي» به زير زمين برود و نيم ديگر سال را خواهر دوموزي كه «گشتي ننه» نام دارد، به جاي برادر به  زيرزمين برود. وقتي دوموزي به روي زمين مي آيد، بهار ميشود و تمام مراسم نوروز هم ظاهرا و احتمالا به دليل آمدن اوست. وقتي دوموزي را به زيرزمين ميفر ستند، لباس قرمز تنش ميكنند و دايره، دنبك، ساز و ني لبك دستش مي دهند و اين يعني خود حاجي فيروز. صورت سياهش هم مربوط به بازگشت از دنياي مردگان است و اين شادماني ها براي بازگشت دوموزي از زيرزمين  است. همه می دانيم حاجی فيروز طلايه دار عيد نوروز است، اما اکثر ما از داستان  شکل گيری اين اسطوره بی خبريم. دکتر کتايون مزداپور استاد زبان های باستانی و اسطوره شناس گفته است  زنده ياد دکتر مهرداد بهار سالها پيش حدس زده بود سياهی صورت حاجی فيروز به دليل بازگشت او از سرزمين مردگان است و اخيرا خانم شيداجليلوند که روی لوح اکدی فرود ايشتر به زمين کار می کرد، به نکته تازه ای پی برد که حدس دکتر بهار و ارتباط داستان بنيادين ازدواج مقدس با نوروز و حاجی فيروز را تاييد می کند. دکتر مزداپور می گويد:" نوروز جشنی مربوط به پيش از آمدن آريايی ها به اين  سرزمين است لااقل از دو سه هزار قبل اين جشن در ايران برگزار می شده  و به احتمال زياد با آيين ازدواج مقدس مرتبط است. تصور می شده که الهه  بزرگ، يعنی الهه مادر، شاه را برای شاهی انتخاب و با او ازدواج  می کند." دکتر صنعتی زاده اين الهه را "ننه" يا "ننه خاتون" نام داده، معادل سومری آن  "نانای" و معادل بابلی و ايرانی آن "ايشتر" و " آناهيتا" است. تا آنجا که می  دانيم اين الهه خدای جنگ، آفرينندگی و باروری است. دکتر مزداپور داستان اين ازدواج نمادين و اسطوره ای را که بنيادی ترين نماد نوروز است چنين شرح داد:" اينانا يا ايشتر که در بين النهرين است عاشق 'دوموزی'  يا 'تموز' می شود( نام دوموزی در کتاب مقدس تموز است) و او را برای ازدواج  انتخاب می کند." تموز يا دوموزی در اين داستان نماد شاه است. الهه يک روز هوس می کند که به زيرزمين برود. علت اين تصميم را نمی دانيم. شايد خودش الهه زيرزمين هم هست.  خواهری دارد که شايد خود او باشد که در زيرزمين زندگی می کند.   اينانا تمام زيورآلاتش را به همراه می برد. او بايد از هفت دروازه رد شود تا به زيرزمين  برسد. خواهری که فرمانروای زيرزمين است، بسيار حسود است و به نگهبان ها دستور می دهد در در هر دروازه مقداری از جواهرات الهه را بگيرند. در آخرين طبقه نگهبان ها حتی گوشت تن الهه را هم می گيرند و فقط استخوان هايش  باقی می ماند. از آن طرف روی تمام زمين باروری متوقف می شود. نه درختی سبز می شود، نه گياهی هست و نه زندگی. و هيچکس نيست که برای معبد خدايان فديه بدهد  و آنها که به تنگ آمده اند جلسه می کنند و وزير الهه را برای چاره جويی دعوت می کنند. الهه که پيش از سفر از اتفاق های ناگوار آن اطلاع داشته، قبلا به او وصيت کرده بود که چه بايد بکند. به پيشنهاد وزير خدايان موافقت می کنند يک نفر به جای الهه به زيرزمين برود تا او  بتواند به زمين بازگردد و باروری دوباره آغاز شود. در روی زمين فقط يک نفر برای    نبود الهه عزاداری نمی کرد و از نبود او رنج نمی کشيد؛ و او دوموزی شوهر الهه  بود. به همين دليل خدايان مقرر می کنند. نيمی از سال را او و نيمه ديگر را خواهرش  که "گشتی نه نه" نام دارد، به زيرزمين بروند تا الهه به روی زمين  بازگردد. دوموزی را با لباس قرمز در حالی که دايره، دنبک، ساز و نی لبک دستش می دهند، به زيرزمين می فرستند. شادمانی های نوروز و حاجی فيروز برای بازگشت دوموزی از زيرزمين و آغاز دوباره باروری در روی زمين است هفت سین عدد هفت در همة فرهنگ‌ها و اديان عدد مقدسي است. سفرة رنگيني هم كه ايرانيان براي تحويل سال نو مي‌چينند هفت سين دارد كه همگي جنبة نمادين دارند. سبزه اولين و شاخص‌ترين سيني است كه هر سفره‌اي به آن مزين مي ‌شود. اغلب زنان ترجيح مي‌دهند سبزه را خودشان از دانه‌هاي گندم، عدس يا  جو سبز كنند. به اين دليل چند روز مانده به عيد دانه‌هاي مرطوب را در سيني  پهن مي‌كنند. اين‌كه سبز كردن دانه‌هاي خوردني به زنان محول مي‌شود،  توجيه نمادين دارد. به‌ويژه آن‌كه آغازگر كشاورزي زنان بوده‌اند. زيرا مردان شكار مي‌رفتند و گله را براي چرا به دشت‌ها مي‌بردند، و زنان به باغباني  و كشاورزي مي‌پرداختند. از سوي ديگر در فرهنگ‌هاي باستاني الهه‌هاي  زايش و رويش همواره از بين زنان انتخاب شده است. با اين ذهنيت تار يخي دربارة زنان، سبز كردن سبزه توجيه اسطوره‌اي و نمادين پيدا مي‌كند.  سين‌هاي بعدي سيب، سمنو، سير، سنجد، سكه و سماق هستند كه با نيت هفت‌سين خوشبختي سعادت، سيادت، سلامت، سپيدروزي،  سرافرازي،  سخاوت و سربلندي روي سفره‌اي حصيري يا پارچه‌اي و يا بر روي سيني  بزرگي چيده مي‌شود. پيروان مذاهب مختلف كتاب مقدس خود را نيز سر سفرة هفت‌سين مي‌گذارند، مسلمانان، كليميان و زرتشتي‌ها به ترتيب  قرآن، تورات و اوستا در سفرة هفت‌سينشان دارند. سفرة عيد شيريني و ميوه و آجيل و اسپند و آيينه و آب و تخم‌مرغ‌هاي  رنگين هم دارد و جايي هم به ماهي قرمز و تنگ بلورش داده مي‌شود.  رنگ كردن تخم‌مرغ‌ها و چيدن سفرة هفت‌سين محصول مشترك  مادران و بچه‌هاست. زرتشتي‌ها در كنار هفت‌سين، سفرة هفت‌شين نيز پهن مي‌كنند و در آن شمع و شراب و شمشاد و شيريني و شير و شاهدانه و شربت مي‌گذارند . آويشن و سنجد و اسپند هم، كه پاي ثابت همة آيين‌هاي مذهبي آنهاست، در چهارگوشة سفره‌شان ديده مي‌شود. سفرة هفت‌سين چند ساعت قبل از لحظة تحويل سال پهن مي‌شود. تا آن  موقع، زنان همة كارها را انجام داده‌اند و همه چيز براي آغاز سال  نو مهياست. تمام اين تكاپوها براي رسيدن يك لحظه است: لحظة تحويل، كه به دنبالش  بهار مي‌آيد و نشانه‌هايش را مي‌آورد. بهار با جشنوارة رنگ‌هاي شاد گل‌ ها كه در دامن دشت‌ها به‌پا مي‌شود، بهار با اندام عريان درختاني كه جامة  سبز به تن مي‌كنند. هر برگ و شكوفه‌اي كه جوانه مي‌زند شمعي است  كه به افتخار جشن تولد طبيعت روشن مي‌شود. در ديد و بازديدهاي عيد و پذيرايي از مهمانان باز هم نقش اصلي را   زنان ايفا مي‌كنند. دكتر نيك‌نام دربارة نقش زنان در مهمانداري مي‌گويد: «زرتشتيان از آن جهت  نوروز را گرامي مي‌دارند كه باور دارند در ايام پيش از نوروز، ميزبانِ مهمانان ا رزشمندي هستند كه روان درگذشتگان آنهاست. يعني روان همة انسان‌هايي  كه از اول تا امروز بوده‌اند و درگذشته‌اند؛ زنان زرتشتي به همين دليل خانه‌تكاني  مي‌كنند. تهية غذاهاي خوب و لباس‌هاي نو براي فرزندان و بقية افراد خانواده  و سپس پذيرايي از مهمانان به عهدة آنهاست.» وي دربارة اين‌كه اين وظايف  از كجا براي زنان تعيين شده است، مي‌گويد: «در دين زرتشتي، تقسيم  وظايف در اوستا مشخص شده است. به‌ويژه آن‌كه ما به زن‌ها صفت كدبانو  مي‌دهيم "كَد" يعني خانه و "بانو" يعني پادشاه، به عبارتي زنْ پادشاه خانه است و همة آنچه به امور خانواده مربوط است بر عهدة زنان است و اين نقش همچنان حفظ شده است.» دكتر وكيليان هم نوروز را جشني خانوادگي توصيف مي‌كند و مي‌افزايد: «به همين دليل همة تدارك عيد از  خانه‌تكاني، سبزه سبز كردن و درست كردن شيريني و گستردن سفرة هفت‌سين با سليقه و نظر زنان انجام مي‌شود. از مهم‌ترين رسوم عيد ديد  و بازديد و صلة رحم است كه بار آن به دوش زنان است. تازه مگر هر وقت  مهماني وارد خانه مي‌شود، زن خانه از او پذيرايي نمي‌كند و كارها را به عهده  نمي‌گيرد؟ خوب، در نوروز اين بار سنگين‌تر است و اصلاً به همين دليل است ك ه نوروز بدون زن بي‌معني است و لطفي ندارد. شايد بدون مردان نوروز برگزار شود  اما بدون زنان هرگز.»

دو ستاره را در نظر بگيريد كه طوفان هايي چنان قوي دارند كه ميتوانند سياره اي مثل زمين

را هر ماه يكبار از حالت مادي خودش خارج كنند .

بعد فرض كنيد كه طوفان هاي اين دو ستاره از روبه رو در هم فرو روند . برخورد بزرگي

 كه گازهائي

 در دماي چندين ميليون درجه و اشعه ايكس درخشاني توليد ميكند .

منجمان مطمئنند كه دوازده منظومه ي دوتائي مثل آنچه در بالا ذكر شد در كهكشان

 راه شيري وجود

 دارد . ولي تا كنون  مانند اين منظومه هاي دوتائي در خارج از كهكشان ما مشاهده نشده بود.

با قدرداني از رصد خانه اشعه ايكس XMM  نيوتون آژانس فضائي اروپا و رصد خانه اشعه

 ايكس چاندرا

 ناسا و يك تيم بين المللي به رهبري دكتر يائيل نازه از دانشگاه د- ليج كه به كمك هم

يكي از اين

 منظومه هاي دوتائي را در ماوراي كهكشان ما كشف كردند .

اين كهكشان، ابر ماژلاني كوچك، حول كهكشان راه شيري ميچرخد و حدود 170000 سال

 نوري با

زمين فاصله دارد .

اين سيستم دوتائي كه به عنوان HD5980  شناخته شده است دو ستاره غول پيكر با

 جرمي حدود

30 – 50 برابر جرم خورشيد را در خود جاي داده است . هر كدام از اين دو ستاره نوري

 ميليون ها بار

بيشتر از نور خورشيد از خود ساطع ميكنند . يعني اين ستارگان در هر دقيقه نوري معادل

 و يا حتي

 بيشتر از نور ساطع شده از ستاره ميزبان خوددر كهكشان ما در كل يك سال ساطع ميكنند.

اثر فوتون خالص اين بيرون ريزي حيرت آور گازي از ستاره ديگر را

در يك طوفان فراصوت فرا ميگيرد .

اين طوفان ها آن چنان قوي اند كه ميتوانند تقريبا هر ماه جرمي معادل جرم زمين را با خود حمل

 كرده و آن را از خود دور كنند.

سرعت اين طوفان ها حدود 10 هزار ميليون بار بيشتر از سرعت طوفان هاي خورشيدي

ماست .

دو ستاره HD5980  جدا و در فاصله 90 ميليون كيلومتر از هم قرار گرفته اند.

طوفان هاي اين دو ستاره با نيروئي عظيم در هم فرو ميروند و گازهايي داغ از خود منتشر ميكنند

 و طبق گفته دكتر كوركوران از اعضاي تيم تحقيقاتي در اين هنگام اشعه ايكسي با انرژي حدود 10

 برابر انرژي همه طيف هاي خورشيد از منتشر ميشود.

بااستفاده از اطلاعات رصدخانه چاندرا همين تيم تحقيقاتي انتشار اشعه ايكس با انرژي

 بالا

HD5980  را در سال 2002 ثبت كردند . ولي در آن سال مكان آن معلوم نبود .

 بزرگ‌ترین تلسکوپ‌های فضایی و زمینی، کهکشانی را به‌تصویر کشیده‌اند که دراثر میدان گرانشی بسیار قوی یک خوشه کهکشانی و محیط بسیار خشن اطراف (!) پاره‌پاره شده است 

با ورود تلسکوپ‌های بزرگ به ژرفای جهان، اخترشناسان توانستند ساختار عالم را در روزگاران جوانی‌اش بررسی کنند و متوجه شوند زمانی‌که عالم به نصف سن کنونی‌اش رسیده بود، از هر پنج کهکشان تنها یکی عاری از توده‌های عظیم گاز هیدروژن بود. پس این همه کهکشان عاری از گاز که امروز در اطرافمان می‌بینیم، از کجا آمده‌ است؟

کلمه نفت در زبان انگلیسی پترولیوم نامیده می‌شود از دو کلمه پترا (لغت یونانی کلمه سنگ) و کلمه اولئوم (روغن) تشکیل شده است. نفت مایعی است که عمدتا از دو عنصر آلی هیدروژن و کربن تشکیل شده و دارای مقادیر کمتری از عناصر سنگین مانند نیتروزن اکسیژن و گوگرد می باشد و بصورت طبیعی در زیر زمین وبصورت استثنایی در روی زمین یافت می شود.

مشخصات نفت

نفت خام به جهت وجود ترکیبات گوگرد بوی نامطلوبی دارد. بخش اعظم نفت خام از هیدراتهای کربن تشکیل شده و مقدار کمی عناصر دیگر نیز به آن مخلوط می‌گردد، که این عناصر در زیر با درصدشان نشان داده شده‌اند.

عنصر	حداقل درصد وزنی	حداکثر درصد وزنی
کربن	82.2	87.1
هیدروژن	11.8	14.7
گوگرد	0.1	5.5
اکسیژن	0.1	4.5
نیتروژن	0.1	1.5

جدول ازسلی (1985)

دراین جدول عناصر دیگری مانند وانادیوم ، نیکل و اورانیوم با درصد وزنی حداکثر 0.1 در ترکیب نفت خام موجود هستند. بعلاوه در خاکستر نفت خام آثاری از عناصر C r ، Cu ، Pb ، Mn ، Sr ، Ba ، Mo ، Mg ، Ca ، Ti ، Al ، Fe و Si یافت می‌شود که بعضی از عناصر بالا مانند V-Ni-U احتمالا در رابطه با عنصر ارگانیکی اولیه (مادر) بوجود آمده و بعضی دیگر از عناصر مشخصات ژئوشیمیایی سنگ دربرگزیده را نشان می‌دهند.
قابل ذکر است که آثاری از نمک ، آب و سولفید هیدروژن نیز درنفت خام مشاهده می‌شوند.

خواص فیزیکی نفت خام

ویسکوزیته

همانطور که نفت خام ممکن است با دخالت عواملی به رنگهای زرد ، سبز ، قهوه‌ای ، قهوه‌ای تیره تا سیاه مشاهده گردد، لذا ویسکوزیته متغیر را برای آنها خواهیم داشت. بنابراین نفت خام درسطح زمین دارای ویسکوزیته بیشتر بوده و بعبارتی ویسکوزتر است. چون در مخزن زیرزمینی یکی از عوامل دخیل حرارت موجود درمخزن می‌باشد، که همراه با این عامل ، عمق نیز موثر می‌باشد. همچنین سن نفت را به لحاظ زمان مخزن شدن را درطیف تغییرات ویسکوزیته سهیم می‌دانند.

ترکیبات مولکولی نفت خام

تعداد ترکیبات مولکولی نفت خام وابسته به سن زمین شناسی آن ، عمق تشکیل آن ، منشا آن و موقعیت جغرافیایی آن متغیر می‌باشد. برای مثال نفت خام Ponca city از Oklahoma شامل حداقل 234 ترکیب مولکولی می‌باشد.

گروههای تشکیل دهنده نفت خام

هیدروکربنها (Hydrocarbons)

هیدروکربنها همانطور که از نامشان مشخص است، شامل گروههایی هستند که ترکیبات ملکولی آنها فقط از هیدروژن و کربن تشکیل شده است. انواع هیدروکربنها عبارتند از :

• هیدروکربن‌های پارافینی (پارافینها) 
• هیدروکربنهای نفتنی (سیکلوپارافینها یا نفتنیکها ) 
• هیدروکربنهای آروماتیک (بنزنوئیدها) 

غیرهیدروکربنها (Heterocompounds)

این گروه شامل ترکیباتی غیر از هیدروژن و کربن می‌باشند و عناصری از قبیل اکسیژن ، نیتروژن ، گوگرد ، اتمهای فلزی همراه با هر کدام از اینها و یا ترکیب با همه اینها نظیر Ni ، V می‌باشد.

وزن مخصوص نفت خام

از خواص فیزیکی نفت خام که ارزش اقتصادی نفت خام بر مبنای آن سنجیده می‌شود، وزن مخصوص آن می‌باشد. لذا سنجش و نحوه محاسبه فرمول آن مهم است. اکثر کشورهای جهان ، وزن مخصوص نفت خام را برحسب درجه A.P.I که یک درجه بندی آمریکائی است، محاسبه می‌کنند. مشابه همین درجه بندی و سنجش ، وزن مخصوص نفت خام را در کشورهای اروپائی با درجه بندی Baume محاسبه می‌کنند که از لحاظ مقدار اندکی از درجه A. P.I کمتر می‌باشد.

سنجش وزن مخصوص نفت خام

سنجش وزن مخصوص نفت خام مانند سایر مواد و مایعات برمبنای قانون کلی که همان وزن واحد حجم مایع است، در شرایط ^ºF 60 و P=1at سنجیده می‌شود و مقدار آن در فرمول جایگزین شده و وزن مخصوص نفت خام را بر حسب درجه A.P.I یا درجه Baume می‌دهد.

= درجه A.P.I امریکائی

 = درجه Baume اروپایی

بدلیل اینکه S.G (Pure water)=1 می‌باشد. لذا وزن مخصوص آب با درجه 10 ، API خواهدبود. بدلیل کوچکتر بودن وزن مخصوص نفت از آب که همواره عددی کوچکتر از 1 را برای وزن مخصوص نفت در 60^ºF خواهیم داشت. لذا هیچوقت در جدولها و محاسبات ، وزن مخصوص نفت بر حسب درجه A.P.I کوچکتر و مساوی 10 نخواهیم داشت.

تاثیر درجه حرارت بر وزن مخصوص نفت خام

از عواملی که سبب تغییر در وزن مخصوص نفت خام می‌شوند، تغییرات دما است. یعنی با بالارفتن دما ، وزن مخصوص کمتر شده و به درجه A. P.I افزوده می‌شود. همچنین بالا رفتن درجه حرارت اثر معکوس بر روی ویسکوزیته نفت خام می‌گذارد.

انواع مختلف نفت برحسب A.P.I

• نفت سنگین با 10 الی 20 درجه A.P.I
• نفت متوسط با 20 الی 30 درجه A.P.I
• نفت سبک با بیش از 30 درجه A.P.I
  
  

وزن مخصوص نفت‌ها بستگی به ماهیت هیدروکربورهای مختلف دارد. هر قدر مقدار گاز محلول در روغن بیشتر باشد، چگالی آن کمتر خواهد بود. بنابراین پارافین‌ها دارای پایین ترین چگالی و نفتیک‌ها کمی بالاتر و آروماتیک‌ها بالاترین چگالی را دارند

حوضه نفتی چیست؟

حوضه نفتی، منطقه و یا محدوده جغرافیایی ای است که در آن میدانها و مخازن نفتی متعددی وجود دارد که همه آنها در یک مجموعه زمین شناسی مربوط به شرایط محیطی و رسوبی معین و مستقل گرد آمده اند. حوضه های نفتی با ویژگیهای چینه شناسی و تکتونیکی خاص خود مشخص شده و از سایر حوضه ها بدین لحاظ متمایز می گردند. مانند حوضه زاگرس در غرب و جنوب غرب ایران و منطقه خلیج فارس، حوضه قفقاز در آذربایجان و حوضه مید کانتیننتال (Mid-continental) در آمریکا.
هر گاه تعدادی مخزن و میدان در یک محیط زمین شناسی قرار داشته باشند، به این مجموعه، ایالت یا ناحیه و یا حوضه گفته می شود. اصطلاح اخیر از دیدگاه زمین شناسان در نواحی مختلف متفاوت است. به فرض مجموعه مخازن میدانهای لرستان، یک ناحیه یا ایالت نفت خیز گفته می شود.

توزیع جغرافیایی حوضه های نفتی

دو منطقه بسیار معروف و مهم از نظر ذخایر نفتی در دنیا یکی خاورمیانه و دیگری منطقه خلیج مکزیک و دریای کارائیب است این دو منطقه که در دوسوی متقابل، روی کره زمین واقع هستند، در حقیقت سالهاست که مراکز اصلی تولیدات نفتی دنیا را تشکیل می دهند. کشورهای عمده منطقه خاورمیانه از نظر تولید نفت به ترتیب اهمیت و حجم تولید، عبارتند از: عربستان سعودی ، ایران، عراق، کویت و امارات متحده عربی و قطر است. منطقه خلیج مکزیک و دریای کارائیب نیز شامل سواحل خلیج مکزیک در ایالات متحده و کشورهای مکزیک، ونزوئلا، کلمبیا و ترینیداد است. در قاره آفریقا هم در شمال و هم در مرکز آن، کشورهای متعددی نظیر الجزایر، لیبی، مصر، نیجریه و آنگولا در تامین نفت مورد نیاز دنیا، نقش مهمی ایفا می کنند. در اروپا، میدانها و حوضه های نفتی جدید در دریای شمال و همچنین مخازن عظیم گاز طبیعی در شمال روسیه در توازن تولید نفت دنیا، بسیار حائز اهمیت است.
مواد نفتی از زمانهای بسیار قدیم مورد استفاده قرار می‌گرفته است. نادر شاه با استفاده از روشن کردن مشعلهای نفت موفقیت چشمگیری در فتح هندوستان بدست آورد. بیشتر تولیدات نفتی تا نیمه قرن نوزدهم از طریق چشمه‌های نفتی با گودالهای کم عمق و چاههای دستی حفر شده در مخازن نفتی که عمق ، صورت می‌گرفته است. حفاریهای نسبتا عمیقتر جهت استخراج نفت در ابتدا در ناحیه پچل بورن فرانسه صورت گرفته است. در این ناحیه ماسه‌های نفتی در سطح زمین بطور قابل ملاحظه‌ای گسترده می‌باشد.

بهره‌برداری از شیلهای نفتی در سال 1847 در شیلهای کربنیفر ناحیه توربن اسکاتلند آغاز شد. تکنولوژی حفاری با سیم بکسل در سال 1859 توسط کلنل دریک به کار گرفته شد. همزمان با آن ، رشد سریع حفاری در آمریکای شمالی و نقاط دیگر جهان آغاز شد. تولید هیدروکربور مایع در نیمه قرن نوزدهم با احداث و توسعه پالایشگاهها به سرعت توسعه یافت.

با رشد و گسترش پالایشگاهها انواع تولیدهای نفتی مشتمل بر گازهای سبک ، نفت سبک ، نفت سنگین و مشتقات سنگینتر هیدروکربوری تولید شد. با شروع جنگ جهانی اول ( 1914 - 1918 ) نیاز به مواد نفتی به شدت افزایش یافت. اولین چاه نفت در 1859 در یک ساختمان تاقدیسی در ایالت پنسیلوانیای آمریکا حفر گردید. در ایران هم اولین چاه نفت در 1902 در تاقدیس مسجد سلیمان در شمال اهواز به نفت رسید.

منشا نفت

قبلا در مورد منشا نفت دو نظریه ارائه می‌شد:
تشکیل نفت از منشا آلی و از منشا غیر آلی. دلایل ارائه شده در مورد منشا غیر آلی ( معدنی) نفت بسیار ضعیف بوده و امروزه باطل شناخته می‌شود. همه محققین این عقیده را دارند که کانسارهای بیتومن‌های طبیعی از عناصر آلی و در داخل تشکیلات رسوبی بوجود می‌آیند. البته تشکیل متان به صورت معدنی که در فضا و در چندین سیاره دیگر یافت می‌شود استثنایی در این مورد است. معمولا متان معدنی نمی‌تواند تشکیل ذخایر عمده گازی را بدهد.

حمل و ته نشست مواد آلی در دریا
وقتی که نفت از مواد آلی مشتق شد مهم فهمیدن چگونگی ته نشست آن مواد در داخل رسوبات دریایی است. در هر سال حدود 5.110 تن مواد آلی در اقیانوسهای جهان تولید می‌شوند که اکثریت آنها در داخل رسوبات دریایی مدفون می‌شوند. مواد حاصل از فرسایش سنگها در خشکی به داخل اقیانوسها حمل می‌شوند و در مناطق ساحلی خصوصا در دلتاهای رودخانه‌ای بیشتر از سایر جاها رسوب می‌کنند. همچنین مقدار مشابهی از مواد گیاهی حاصل از خشکی نیز در داخل اقیانوسها انباشته می‌شوند.

فیتوپلانکتونها
بیشتر فرآوردهای بیولوژیکی تا اعماق 50 - 30 متری اقیانوسها وجود دارند و تمامی رویش فیتوپلانکتونها در اعماقی که نور خورشید جهت انجام فرآیند فتوسنتز به آنجا می‌رسد، صورت می‌گیرد (اعماق 150 - 100 متری). فیتوپلانکتونها تولید کننده‌های مواد غذایی برای سایر موجودات اقیانوس هستند. زئوپلانکتونها از فیتوپلانکتونها تغذیه کرده بنابراین ازدیاد تنها در جاهایی صورت می‌گیرد که تولیدات فیتوپلانکتونی زیاد باشد موجوداتی که می‌میرند، به اعماق دریا فرو می‌روند و ممکن است در اثر پوسیده شدن آزاد شدن مواد مغذی گردند که این چرخه ، در اعماق زیاد صورت می‌گیرد.

آب
در نواحی قطبی خصوصا در جاهای سرد ، آبهای با دانسیته زیاد به اعماق فرو رفته و به سمت عرضهای جغرافیایی پایین جاری می‌شوند. در نواحی با بادهای خشکی غالب ، به عنوان مثال در کرانه‌های غربی قاره‌ها چاه‌های آرتزین قوی وجود دارند که حاوی آب غنی از مواد مغذی به مانند اعماق اقیانوس‌ها هستند که این امر تهیه مواد اساسی خصوصا تولید مواد اولیه آلی با درصد بالا را موجب می‌شوند. بهترین مثال در این مورد ساحل غربی آمریکای جنوبی می‌باشد.

انرژی نفت
انرژی موجود در نفت که ما امروزه از آن استفاده می‌کنیم قبلا به صورت انرژی خورشیدی ذخیره شده بود. در عمل فتوسنتز دی‌اکسید کربن و آب با انرژی کم به هیدرات کربن با انرژی زیاد تبدیل می‌گردد (مانند گلوکز)
CO2 + H2O → CH2O + O2
که در این رابطه CH2O هیدرات کربن مانند گلوکز است. این انرژی می‌تواند مستقیما توسط موجودات برای عمل تنفس استفاده شود که در اثر فرآیند معکوس ، هیدراتهای کربن مجددا به دی‌اکسید کربن و آب شکسته می‌شوند که اکسیداسیون 100 گرم گلوکز 375 کیلوکالری انرژی آزاد می‌کند.

فتوسنتز و ذخیره انرژی در مواد آلی
مقداری از انرژی انباشته شده در گیاهان در طول عمل فتوسنتز در اثر تنفس تلف می‌شوند و هر یک از تولیدات هیدرات کربن که در سوختن استفاده نمی‌شود، می‌تواند بصورت گلوکز یا سلولز در دیواره سلولی ذخیره شود. فتوسنتز همچنین منبع بیوشیمیایی برای سنتز لیپدو پروتئین است.
نیتروژن و فسفر و بسیاری از عناصر واسطه برای تشکیل مواد آلی (پروتوپلاسم) در زندگی موجودات ضروری می‌باشد و کمبود این مواد در دریا باعث مرگ تعداد بسیاری زیادی از جانداران می‌شود که این عمل به صورت انعکاسی و زنجیره‌ای توسط SH2 مسموم کننده حاصل از اجساد جانداران مرده محیط انجام پذیرد. باید گفت که پروتئینها ملکولهای پیچیده بزرگی هستند که از آمینو اسیدهای متراکم ساخته شده‌اند.
مانند گلیسین به فرمول : CH2NH2COOH
مواد زنده
اجزای آلی
هیدراتهای کربن
نور خورشید
پروتوپلاسم
پروتئین
سلولز
زئوپلانکتون
لیپید
گلوکز
مواد مغذی
نشاسته
فسفر
نیتروژن و مهمترین مواد آلی تشکیل دهنده نفت جلبکهای پلانکتونیک (پلانکتونی) ، مهمترین شرکت کننده‌هایی از مواد آلی هستند که در تشکیل نفت دخالت دارند، در این میان دیاتومه‌ها مهمترین آنها می‌باشند چون دارای اسکلت سیلیسی بوده و بخش آلی آنها شامل تقریبا 31 درصد هیدرات کربن و 48 - 24 درصد پروتئین و 15 - 2 در لیپید است.
همچنین دینوفلاگلاتها Dinoflagellaies ، ترکیب مشابه‌ای با اینها دارند.

زئوپلانکتونها Zeoplanciones
زئوپلانکتونها مواد آلی غنی از لیپید را می‌سازند و مشتق شده‌اند از :
رادیولارها (Radiolarites ) :

با پوسته سیلیسی ، بخش وسیع ، بخصوص در آبهای نواحی گرمسیر.
فرامینیفرها (Foraminiferes) :

با پوسته کربنات کلسیم‌دار مانند (گلوبیژرین).
پتروپودها (Detropodes) :

دارای عضو پا مانند هستند که به صورت زائده نرم آویزان است و حاوی پوسته کربناتی هستند.
در زنجیره غذایی این زئوپلانکتونها ، توسط سخت پوستان خورده می‌شوند که آنها نیز به نوبه خود توسط ماهیها خورده می‌شوند. در زنجیره غذایی طبیعی هر بند را یک سطح تروپیک می‌نامند و هر بند در طول کاهش زنجیره تراکم زیستی ضریبی از 10 دارد.
دلتاها و تشکیل نفت
در مردابهای ساحلی خصوصا دلتاها ، تولیدات زیاد مواد آلی سبب رویش و شکل گرفتن گیاهان و درختان می‌شود که در بقایای این گیاهان بزرگ امکان دارد تورب تشکیل شده و با قرار گرفتن در عمق بیشتر و دگرگون شدن به لیگنیت و زغالهای بیتومینوز تبدیل گردد که چنین ته نشستهایی یک منبع ذخیره نفت و گاز نیز می‌باشند. همچنین مواد گیاهی شامل چوب که به صورت شناور در رودخانه‌ها حمل می‌شوند در محیطهای دلتایی نزدیک سواحل پس از کاسته شدن سرعت آب ته نشین شده و به ته آب فرو می‌روند.

اسید هومیک C2OHOO6
فرآورده‌های آب رودخانه حاوی مواد غذایی معدنی و همچنین شامل مقدار قابل ملاحضه‌ای مواد آلی می باشند که از این مواد مخصوصا اسید هومیک و مواد مشابهی که در اثر تجزیه مواد گیاهی حاصل می‌شوند می‌توان نام برد. اسید هومیک به صورت ضعیف در آب حل می‌شود و نقش قابل ملاحظه‌ای را در بوجود آوردن منابع هیدروکربنی عهده‌دار است. 


 

اشکال گسترش نفت

توده‌های نفتی بر حسب آنکه در سطح زمین ظاهر شوند و یا در داخل طبقات زیرزمینی مدفون و محبوس شده باشند به دو گروه زیر تقسیم می‌شوند:

گسترش‌های سطحی

مواد نفتی در محلهای مساعد از طریق شکستگیها و بازشدگی‌ها ، همواره به سطح زمین رسیده و بر آن جاری می‌شوند و از آنجا گسترش‌های سطحی گاز یا مایع را تشکیل می‌دهند.

• گسترش‌های سطحی به صورت مایع و گاز : در این نوع گسترشهای سطی مواد هیدروکربوری به صورت مایع و یا گاز ، همراه مواد تخریب یافته سر راه ، به سطح می‌رسند و از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
  
  
  • سرچشمه نفت : مواد نفتی ممکن است به صورت گاز یا مایع از طریق درزها ، شکافها ، سطوح گسلی ، سطوح دگرشیبی و یا سطوح چینه‌بندی طبقات به صورت چشمه نفت ، در سطح زمین ظاهر شوند.
    
    
  • گل فشانها و جریانهای گلی : گل فشانها گازهای پرفشار در حال فورانی هستند که همراه آب ، گل ، خرده سنگها و گاهی اوقات هم نفت مایع ، از مجاری‌ای که به سطح زمین راه باز کرده‌اند، خارج می‌شوند.
    
    
• گسترشهای سطحی جامد : در پاره‌ای از موارد گسترشهای سطحی به صورت مایعات بسیار غلیظ و گاهی هم به شکل خمیری دیده می‌شوند، این قبیل نفت‌ها ، تحت نامهای مختلف از قبیل تار ، آسفالت ، موم ، پیچ و قیرهای سخت و شکننده معرفی می‌شوند. و شامل موارد زیر می‌باشند:
  
  
  • نفت‌های جامد پراکنده : نفت آغشته به مواد رسوبی ، به طور مختلف در مجاورت اتمسفر قرار گرفته و به تدریج اکسید شده و به مرور سخت‌تر می‌گردند.
    
    
  • مجتمع‌های نفتی رگه‌ای: گروهی از هیدروکربن‌های جامد، به صورت رگه‌هایی، حفره‌ها و فضاهای خالی داخل طبقات را اشغال کرده‌اند.
    
    
• شیلهای نفتی : واژه شیل نفتی به انواع مختلف شیلهای قیردار که محتوی مقدار قابل ملاحظه مواد آلی است، اطلاق می‌گردد. این مواد که در واقع حد واسط بین مواد آلی اولیه و نفتها است. کروژن نامیده می‌شود.

گسترش‌های نفتی زیرزمینی

گسترشهای مواد نفتی در زیرزمینی، عمدتا از نظر ارزش اقتصادی آنها طبقه‌بندی می‌کردند و شامل موارد زیر می‌باشند.

• مخازن نفتی : مخزن نفت ساده‌ترین شکل جمع یک ذخیره نفتی در زیر زمین و کوچکترین واحد از نظر اقتصادی است.
  
  
• میدان نفتی : وقتی چند مخزن در وضعیت مشترک و خاص زمین شناسی ، اعم از ساختمانی و یا چینه شناسی ، قرار گرفته باشند، چنین مجموعه و یا گروه مخازن را میدان نفتی می‌گویند.
  
  
• حوضه نفتی|حوضه‌های نفتی حوضه نفتی ، منطقه و یا محدوده جغرافیایی‌ای است که در آن میدانها و مخازن نفتی متعددی ، وجود دارد، که همه آنها در یک مجموعه زمین شناسی مربوط به شرایط محیطی و رسوبی معین و مستقل گرد آمده‌اند.

موارد کاربرد نفت

نفت خام استخراج شده از چاههای نفت ، لازم است جهت مصرف ، پالایش شده تا انواع سوختهای مایع و گازی از آن بدست آید. فرآورده‌های پالایشگاهی برحسب درجه تقطیر و فرآیندهای تصفیه ، از انواع بسیار زیادی برخوردار است. این فرآورده‌ها افزون بر تامین سوختهای مختلف خانگی و صنعتی ، به عنوان مواد اولیه برای صنایع مادر در جهان امروز است که تنها بر مبنای فرآورده‌های پالایشگاهی استوار است.

انرژی موجود در مخازن

در غالب مخازن نفت و گاز موجود در مخازن ، تحت فشار بخصوص آن مخزن قرار دارند. یعنی وقتی که چاهی در یک مخزن نفتی حفر می‌شود در نتیجه فشار موجود در چاه ، نفت بالای چاه و حتی تا سطح زمین نیز می‌تواند بالا بیاید که به اینگونه مخازن در اصطلاح مخازن خود تولید می‌گویند.

فشار مخازن نفتی

آب و نفت از نظر حجمی یک ضریب بالنسبه پایینی با همدیگر دارند، بدین جهت هنگام استخراج نفت ، فشار چاه به سرعت پایین می‌آید و هر قدر مخزن کوچکتر باشد این افت فشار سریعتر صورت می‌گیرد و از این افت فشار می‌توانیم اطلاعات هم در مورد اندازه مخزن و ارتباط داخلی آن در طول بهره برداری تهیه نماییم.

گاز جهنده

در این رابطه چون گاز نسبت به نفت قدرت گسترش زیادی دارد در نتیجه کاهش فشار مخزن ممکن است گاز مایع را به حالت گازی شکل در آورد و گاز حل شده در نفت از حالت محلول خارج می‌شود. لذا حجم قسمت گاز افزایش می‌یابد و این حالت به نگهداری و تنظیم فشار چاه در موقع استخراج به مدت طولانی کمک می‌کند به این گاز اصطلاحا گاز جهنده می‌گویند.

سفره تحت فشار

فشار آب را در مخازن بزرگ بیشتر نگهداری می‌کنند، چون حجم بزرگتری دارند و آب در بهترین وضعیت حالتی است که در مخزن تحت فشار باشد که به آن اصطلاحا سفره تحت فشار می‌گویند.

آبهای جهنده

در طول بهره برداری از مخازن نفتی فشار ثابتی خواهیم داشت. زیرا آبهای جدید جای نفت استخراج شده را گرفته و این فشار را تأمین می‌کنند که به آنها در اصطلاح آبهای جهنده می‌گویند. از وجود آب جهنده برای خنثی کردن افت فشار در مخازن نفتی استفاده می‌کنند و در صورت کمبود آن از طریق چاههای تزریقی ویژه آب یا گاز به داخل مخازن تزریق می‌کنند و اگر هیچگونه انرژی جهت تولید فشار در مخزن نفتی موجود نباشد در آنصورت باید نفت به بیرون پمپاژ شود.

نفوذپذیری در مخازن نفتی

اگر چند نوع فاز گازی یا مایع در سنگهای ذخیره وجود داشته باشد، بطوری که قبلا شرح داده شد، نفوذ پذیری از اندازه خلل و فرج و تخلخل تبعیت نخواهد کرد بلکه به میزان ارتباط سایر فازها نیز بستگی خواهد داشت. نفوذ پذیری مؤثر در واقع نفوذ پذیری یک فاز در ارتباط با سایر فازها را برای ما نشان می‌دهد. مثلا اگر در خلل و فرج 40 درصد آب و 60 درصد نفت موجود باشد در آنصورت نفوذ پذیری نفت کمتر از زمانی خواهد بود که تمامی خلل و فرج از نفت پر شود، یعنی 100 درصد اشباع از نفت باشد.

ارتباط بین آب و نفت استخراجی از مخازن

اگر در یک مخزن نفتی کمتر از 40 تا 50 درصد آب باشد (یعنی درجه اشباع شدگی نفت بین 50 تا 60 درصد باشد) در آنصورت از مخزن تنها نفت استخراج می‌گردد. اگر درصد اشباع آب بین 45 تا 85 درصد باشد در آن صورت نفت و آب استخراج می‌شوند. و اگر درصد اشباع آب بین 85 تا 100 درصد باشد در آنصورت فقط از مخزن آب استخراج می‌گردد.

دلیل این حالتها

چون آب سطح کانیها را خیلی راحتتر از نفت خیس می‌کند، بطوری که ممکن است بیشتر از 30 الی 40 درصد آب در اطراف دانه‌های کانیها موجود باشد و وقتی که مقدار آن بین 40 الی 50 درصد و یا بیشتر برسد در آنصورت نمی‌توانیم به مدت طولانی فاز پیوسته نفت را داشته باشیم و قطرات نفت همراه با آب می‌توانند جریان پیدا کنند و اگر مقدار نفت کم باشد در اینصورت نفت بصورت قطرات کوچک در خلل و فرج سنگ ذخیره باقی خواهد ماند و آب از کنار آن عبور خواهد نمود.

سنگهای ذخیره کربناتی

از سنگهای ذخیره نفت و گاز از نوع کربناتی تا زمانی که درجه اشباع نفتی بین 30 الی 40 درصد و بیشتر باشد چون چسبندگی گاز کمتر است و خیلی راحت از کنار آب عبور می‌کنند، لذا می‌توان فقط گاز استخراج نمود. و در درجه بالاتری از اشباع شدگی ، گاز همراه نفت جریان یافته و در درجه اشباع نفتی حدود 55 درصد ، نفت و گاز نفوذ پذیری مشابهی خواهند داشت.

تاریخچه استخراج نفت

سابقه اکتشاف نفت در ایران به حدود 4000 سال پیش می‌رسد. ایرانیان باستان به عنوان مواد سوختی و قیراندود کردن کشتی‌ها ، ساختمانها و پشت بامها از این مواد استفاده می کردند. نادر شاه در جنگ با سپاهیان هند قیر را آتش زد و مورد استفاده قرار داد. در بعضی از معابد ایران باستان برای افروختن آتش مقدس از گاز طبیعی استفاده شده و بر اساس یک گزارش تاریخی یک درویش در حوالی باکو چاه نفتی داشته که از فروش آن امرار معاش می‌کرده است.
شرکت ملی نفت ایران در 9 ماهه نخست سال 2005 از لحاظ حفاری تعداد حلقه‌های چاه نفت رکورد قابل توجهی از خود به جای گذاشت و در کل سال 2005 نیز 185 حلقه چاه در ایران حفاری شد.

بر اساس این گزارش، از کل 185 حلقه چاه حفاری شده در ایران در سال گذشته میلادی 43 حلقه آن در مناطق دریایی و فراساحل حفاری شد.

موسسه جهان نفت پیش‌بینی می‌کند، میزان حفاری چاه نفت در ایران در سال 2006 با 1.6 درصد افزایش به 188 حلقه برسد، که 43 حلقه آن در مناطق دریایی و فراساحل قرار دارند.

در کل جهان در سال 2005 مجموعا 52 هزار و 614 حلقه چاه نفت،‌ حفاری شد که پیش‌بینی می‌شود در سال 2006 با رشدی 2.7 درصدی به 54 هزار و 47 حلقه افزایش یابد.

همچنین در حالی که تعداد 3 هزار و 512 حلقه چاه حفاری‌شده در سال 2005 در مناطق فراساحل قرار داشتند، انتظار می‌رود این رقم در سال جاری میلادی با رشدی 9 درصدی به 3 هزار و 828 حلقه برسد.

ایران 960 تریلیون فوت مكعب ذخایر گاز طبیعی دارد، افزود: بین 280 تا 500 تریلیون فوت مكعب از ذخایر گازی ایران در میدان گازی پارس جنوبی قرارداد و پارس جنوبی كه بزرگترین ذخیره گازی در جهان است، از نظر جغرافیایی بین ایران و قطر مشترك است كه سهم قطر از این میدان بزرگ گازی 380 تریلیون فوت مكعب می‌باشد.
میدان گازی دخان در خشكی با ذخایر 5/5 تریلیون فوت مكعب یكی دیگر از میادین گازی قطر است و میادین گازی كوچكتری نیز در میادین نفتی الشرجی، بالحنین و الریان وجود دارند.

ایران دارای یک سری منابع نفتی در خزر می باشد، گرچه براساس برآوردهای مختلف، نمی توان منابع نفتی ایران را خیلی زیاد دانست نشریه نفت و گاز (OAG)، منابع نفتی ایران در حد صفر دانسته است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا ذخایر اثبات شده ایران را صفردانسته وذخایر احتمالی را 11 میلیارد بشکه می داند با توجه به اختلافات حقوقی که ایران با آذربایجان و ترکمنستان برسر بهره برداری و مالکیت مناطقی از خزر دارد، میزان منابع نفتی ایران قابل افزایش یا کاهش می باشد یعنی اینکه اگر ایران بتواند به خواسته  یا حق خود که همان سهم 20 درصدی از خزراست برسد مطمئنا منابع نفتی بیشتری به خصوص در میدان نفتی البرز بدست خواهد اورد، ولی اگر همان سهم حدودا 13 درصدی به ایران برسد احتمال کاهش ذخایر ایران وجود دارد.

یک مشکل اساسی ایران در بهره برداری از این منابع نفتی، عمیق بودن دریا در قسمت های مربوط به ایران می باشد که با توجه به ضعف فنی وتکنولوژی ایران جهت بهره برداری از این منابع، ایران در صورت سرمایه گذاری عظیم و مشارکت شرکت های بزرگ نفتی می تواند از این منابع بهره برداری کند باتوجه به اینکه بعضی ازمنابع مانند اداره اطلاعات انرژی آمریکا درمواردی دیگر، میزان ذخایر احتمالی ایران را تا 10 میلیارد بشکه برآورد کرده اند می توان با یک محاسبه ساده میزان سرمایه ایران را دراین حوزه مشخص کرد، در صورت وجود 10 میلیارد بشکه با احتساب هر بشکه نفت به میانگین 50 دلار، ایران 500 میلیارد دلار درآمد از نفت خزر خواهد داشت که درآمد قابل توجهی است.

ایران بدلیل همین منابع درتلاش است ازآنها بهره برداری کند، بدین جهت اولین عملیات حفاری خود را دراسفند ماه 1374درآبهای ساحلی خود در استان مازندران آغاز کرد که توانست با توان مهندسی داخلی سکوی نفتی "ایران خزر" را به وزن 6500 تن که دارای سه پایه به ارتفاع 127 متر است در دریا نصب نماید، این سکو قادر است عملیات حفاری تا عمق 6000 متر زیر دریا را طراحی و اجرا نماید.

 براساس برنامه چشم انداز 20 ساله کشور در افق 1404 جایگاهی که برای صنعت نفت ترسیم شده، شامل جایگاه نخست فناوری نفت و گاز در منطقه، اولین تولید کننده محصولات پتروشیمی از نظر ارزش، دومین تولید کننده نفت اوپک با ظرفیت 7 درصد تقاضای بازار جهانی و سومین تولید کننده گاز در جهان با سهم 8 تا 10 درصد از تجارت جهانی گاز و فرآورده های گازی است

بهره مندی از ذخایر گسترده گاز طبیعی می تواند فرصت های مغتنمی را برای توسعه و آبادانی کشور فراهم کند. گاز طبیعی به عنوان سوختی پاک، افزون بر رفع نیاز داخل، می تواند در زمینه های دیگر از جمله صادرات مورد توجه قرار گیرد. برای بررسی جایگاه گاز برای مصرف داخلی و صدور آن به خارج با دکتر فریدون برکشلی، کارشناس ارشد موسسه مطالعات بین المللی انرژی گفت و گو کرده ایم که در ادامه می خوانید.

مذاهب گوناگون در تاريخ بوجود آمده، تكامل يافته و از بين رفته اند. آنچه اساسأ در همه آنها مشترك است اعتقاد به يك سري اصول متافيزيكي است. در كلي ترين شكل خود اصول متافيزيك عبارتند از نظريات ما درباره منشا جهان، ساختمان جهان، و آينده جهان.

هرچند پيشرفت علم و دانش بشر از معماهاي بيشتري پرده برداشته و عمق و گسترش بيشتري مييابد، وليكن اين سوألات كماكان برجاي خود باقي ميمانند. مثلأ با مشخص شدن منشأ منظومه شمسي، ساختمان ، و آينده آن، همين سوألات درباره كهكشان راه شيري طرح شدند، و بعد از آن درباره مجموعه هاي كهكشان ها و غيره.

در جهان بي نهايت كوچك ها، يا درك ما از اتم، سوالات درباره ساختمان جهان از بحث اتم به بحث اجزاء اتم نظير الكترون و پروتون تبديل شد، و بعد از كشف بيش از 200 جزء اتم از الكترون تا مزون، امروزه بحث هاي در باره ساختمان جهان يك سطح عميق تر شده و بحث ها بر روي كوارك ها متمركز شده است. در نتيجه بر عكس تصورتقليل گرايان، كه توسعه علم را پايان متافيزيك تصور ميكردند، واقعيت چنين نشده است.

 البته يك ديدگاه متافيزيكي ميتواند سعي كند بيشتر در تطابق با دستاوردهاي علم باشد، و بر ستون هاي علم استوار باشد، يا اينكه ميتواند بر دانش هزاران سال پيش استوار بوده، و بر ايمان و رأي انبيأ تكيه زند. اين انتخاب را ميتوان اساسي ترين وجه تمايز منافيزيك مذهبي از متافيزيك فلسفي دانست. به قول فرانسيس بيكن مذهب از ايمان آغاز كرده و از خرد براي اثبات خود سود ميجويد، در صورتيكه فلسفه با خرد آغاز كرده و ميتواند به ايمان ارتقاء يابد. اينكه همه مكاتيب فلسفي و مذاهب را بتوان اينچنين متمايز كرد نيز محرز نيست، وليكن وجود دو نوع متافيزيك مذهبي و فلسفي غير قابل انكار است، وآشكار است كه داشتن يك ديدگاه عمومي از جهان كمك ميكند كه انسان جايگاه خود را در كليت بزرگتري درك كند و زندگي غني تر و پر معني تري را دنبال كند.

 البته در فرهنگهاي گوناگون متافيريك و نياز به آن متفاوت بوده است.

مثلأ در متافيريك مذاهب ابراهيمي، اعتقاد به يك خدا كه خالق اين جهان است وجود دارد، و آن خدا از طريق ارسال پيامبران خود، اراده خود براي بشر را تعيين نموده است. در اين ديدگاه مناسبت انسان و كل هستي، رابطه خالق و مخلوق است، گوئي كه اين خدا بسان انسان ابزار ساز، محصول مي آفريند، و يا همچون موجودات بيولوژيك، فرزند توليد ميكند. اكثر متفكرين مذاهب ابراهيمي، تصوير خدا-شخصي از هستي دارند، تا جائي كه انسان را نه فقط مخلوق، بلكه حتي "بنده خدا" ميخوانند.

 اما از سوي ديگر متافيزيك مذهب بودائيسم بيشتر به متافيزيك فلسفي شباهت دارد تا به متافيريك مذهبي. مثلا در متافيزيك بودائيسم، درك از هستي، يك درك تكاملي است، ولي لارم به ذكر است كه هرچند بيان فلسفي بودائيسم همانند فلسفه هگل است، ولي بودائيسم در واقع پراتيك تعمق انديشمند Meditation است، كه مساوي توضيح فلسفي اش نيست . از سوي ديگر لازم به يادآوري است كه اعتقاداتي نظير تناسخ در بودائيسم، با علم در تطابق نيستند.

 وليكن به هر حال بودائيسم خدا پرستانه نبوده، و دركش از هستي نظير سيالي است كه انسان در حالت تعمق انديشمند، طنين آنرا در وجود خود مييابد، و اين درك فرسنگها از متافيزيك مذاهب ابراهيمي با خداي خالق، و انسان مخلوق فاصله دارد. و لازم به تذكر است كه بودائيسم تفاوت اساسي با صوفيگري دارد، به اين معني كه اولي بويژه Zen بسيار علم گرا ست، در صورتيكه صوفيگري ضد علم است، هر چند فرقه هائي نظير شاه مقصودي، با سوء استفاده از بحث هاي شبه علمي، خرافات Cult خود را توجيه مي كنند.

برگردم به مبحث متافيزيك در فلسفه. متافيزيك فلسفي در فلسفه افلاطون و ارسطو در عصر باستان طرح شده است. مثلأ افلاطون تئوري شكل forms را طرح ميكند كه مبناي تمام بحث هاي تقدم ماده و فكر درقرون وسطي ميشود، و بالاخره در قرن بيستم، فلاسفه اي نطير ويليام جيمز، اِين بحث متافيزيك فلسفي را در پرتو دستاوردهاي علم كنوني ديگر پايان يافته اعلام كردند.

 از سوي ديگر ارسطو در عصر باستان بحث متافيزيك فلسفي مونيسم و پلوراليسم را طرح كرده، و در كتاب متافيزيك خود مينويسد كه در ترتيب *درك* جهان، تقدم از پلوراليسم به مونيسم است، در صورتيكه در ترتيب *توضيح* جهان، تقدم از مونيسم به پلوراليسم است. اين مبحث متافيزيك فلسفي كماكان از موضوعات مهم جهان شناسي و فلسفه سياست است.

در عصر روشنگري، متافيزيك فلسفي آناليز دكارت، ناقوس پايان تفكر قرون وسطي را نواخت، و راه گشاي متد علمي مدرن شد. اسپينوزا با پانتئيسم وحدت وجود، ياد آور شرق شد، هرچند علت غائي Teleology ارسطو را حذف كرد. اما با وجود حذف علت غائي، متافيزيك اسپينوزا خدا پرستانه است، در صورتيكه متافيزيك ارسطواساسأ خدا پرستانه نيست.

 و بالاخره لايبنيتس Leibniz با متافيزيك فلسفي جديدي بنام مونودولوژي Monadology ، مدل جديدي از انديشه پلوراليستي را ارائه كرد، كه نتنها به پايه گذاري منطق رياضي توسط خود وي انجاميد، بلكه امروز بعد از دو قرن، با پيشرفت هاي فيزيك كوانتا و تئوري اطلاعات، مونودولوژي مدل مناسبي براي درك ساختمان جهان به دست ميدهد، كه موئلفه هاي آن عنصر اطلاعات را هم در خود حمل ميكنند.

 در قرون نوزدهم و بيستم، پوزيتويستها و دانشمنداني نظير Carnap، پايان عمر متافيزيك را اعلام كرده و مدعي شدند علم براي توضيح جهان كافي است. اما مباحثات فيزيك نو در زمينه هاي مباحث متافيزيك فلسفي، نظـير موضوع عليت Causality، نشان داد كه اعلام پايان متافيزيك تخيلي بيش نيست.

در ميان سوسياليست ها، ماركس و انگلس از طرفي در نوشته هائي نظير مقدمه " آنتي دورينگ"، كه نوشته انگلس با تأييد ماركس است، پوزيتويست هستند. و از سوي ديگر، در نوشته هاي ديگري نظير" فلسفه طبيعت" و "لودويگ فوئر باخ و پايان فلسفه آلمان"، سيستم متافيزيك فلسفي ماترياليسم ديالكتيك را ارائه ميدهند، كه بعدها با نقد لنين از پوزيتويسم و آگنوستيسم، سيستم فلسفي تمام وكمالي شد، كه به مذهب امپراطوري شورو ي تبديل شد، و نه تنها جلوي رشد انديشه هاي جديد متافيزيك فلسفي در بلوك شرق را گرفت، بلكه خود نيز از پيشرفت باز ايستاد، و علم اواخر قرن نوزده كه پايه نظرات انگلس بود، نظير علم مبناي انجيل و تورات، خارج از محدوده زماني اش متحچر شد، و قاصدان علم نو را بخاطر تكفير مذهب ماترياليسم ديالكتيك به صليب كشيدند.

 متافيزيك فلسفي ماركسيستي كه براي كمك به درك علم قرن نوزدهم تدوين شده بود، به متافيزيك مذهبي يك رژيم استبدادي مبدل شد، زمانيكه بسياري از اصولش نظير تبديل كميت به كيفيت، يا تقدم فكر و ماده اهميتي در علوم جديد نداشتند، و موضوعات مورد مطالعه علوم جديد، چه مستقيم و چه غير مستقيم بوسيله حواس ما قابل تبيين نبوده، و به شكل رياضي و بعدها از طريق كامپيوتر تبيين ميشدند، كه حتي با آنچه لنين ميخواست از ارتدكسي ماركس و انگلس تدوين كند هم، فرسنگها فاصله گرفته بود. و لي براي كشيشان معبد كمونيسم اين ها مهم نبود، چرا كه اينان نگهبانان ايمان بودند و نه خرد، همانگونه كه از فرانسيس بيكن نقل كردم. ديگر آنكه بخشي از كمونيستهاي مخالف تحول مسالمت آميز، اصل تضاد را بر جسته كردند و ديگران اصول ديگر ماترياليسم ديالكتيك را برجسته نمودند .

 و از كساني كه در پنجاه سال اخير كارهاي با ارزشي در زمينه متافيزيك فلسفي ارائه كرده اند، بايستي از كارل پاپر نام ببرم و بويژه در عرصه پلوراليسم و استنتاج، هرچند امروز دربارهمخالفت او با استقراء Induction ، نقد هاي جديدي طرح شده اند، كه خود معرف متحجر نبودن متافيزيك فلسفي پويا، كه چنين بحث هاي فلسفي را امكان پذير ميكند.

 خلاصه كنم ديدگاه هاي متافيزيكي انسان در زمانهاي ضعف علم اساسأ به شكل مذهبي بيان ميشده است. در تاريخ باستان هرچند ارسطو متافيزيك را به شكل غير مذهبي مدون كرد، وليكن پيروان وي در قرون وسطي جامه مذهب مسيحيت براو پوشانده و غسل تعميدش دادند، و در شرق جبه اسلامي بر تنش كردند.

 ديدگاه متافيزيكي مذهب متقابلأ بر روي دولت تأثير گذاشته، و به اين طريق بر فرهنگ و اخلاق جامعه مستولي شده، و گوئي از ماوراء الطبيعه اين جهان را هدايت ميكرده. در نتيجه دولت نيز به پاسدار اصول متافيزيكي تبديل ميشود، كه اساسأ لايتغير تصور ميشدند، و اين حتي در شكل غير مذهبي ماركسيستي آن صادق بود.

 جوامع غرب نيز كه مدتها با روحيه پوزيتويستي زندگي كرده اند، اينك در جستجوي يك ديدگاه عمومي از جهان، موجي از بازگشت به مذهب را شكل داده اند، چنانكه خرافات در بين بسياري از روشنفكران اين جوامع در حال نشو و نما است، و سوأل راجع به رابطه مذهب و دولت دوباره در حال طوح است. آنچه مسلم است پاسداري دولت از اصول متافيزيكي هر عقيده اي، باعث اجحاف به عقايد ديگر در زمينه قوانين، آموزش، و زندگي روزمره شهروتدان ميشود، و زاه حل در سكولاريسم كامل است

امواج گرانشي (Gravitational waves) اولين بار توسط اينشتين در نسبيت عام مطرح شد و به عنوان يكي از نتايج خميدگي فضا-زمان شناخته شده است.

اين امواج نبايد با امواج گرانش (Gravity waves) در فيزيك كلاسيك اشتباه گرفته شود.

اينشتين پيش بيني مي كرد كه در نقاطي از فضا كه اجرام بسيار بزرگي تشكيل شده بايد نشانه ها گرانش را به شكل انرژي نيز مشاهده كنيم. (در قالب موج).

سال ها هاوكينگ با تحقيقات امواجي در سياه چاله را كشف كرد كه ويژگي هايي مطابق با امواج گرانشي نداشت بنابراين آنها را مستقلا تشعشات هاوكينگ (Hawking radiations) ناميد.

اثري كه امواج گرانشي بر اجرام مي گذارند تا به حال به صورت مستقيم مشاهده نشده است اما پيش بيني مي شود كه تغيير اندازه و شكل اجرام بزرگ در رصد به دليل گذشت اين امواج از مقابل آنها با سرعت نور باشد.

اما در حال حتي براي توده اي از گاز نيز بايد چنين حالتي رخ دهد.

گرچه اينشتين مي گفت اين اثر بيشتر در اجسام با جرم بالا ديده مي شود اما توده اي از گاز نيز به مقدار خود بايد مقدار كمي امواج گرانشي توليد كند و چنين تغييراتي در رصد براي آنها (هرچند كوچك) نيز مشاهده شود.

براي اينكه اثر اين امواج را بيشتر درك كنيد دايره اي را فرض كنيد كه با گذشت زمان به بيضي تبديل مي شود و دوباره دايره مي شود.

جالب تر اينكه همچنين حالتي در رصد خورشيد و ديگر اجرام نزديك به ما پيش نيامده!

همانطور كه گفتيم خورشيد هم بايد در حد امواج گرانشي توليد كند و ما اثرات آن را ببينيم.

اما دانشمندان دليل آن را نوسانات كم موجي پيش بيني مي كنند. ( در ديد VMR-PCR اين مقدار كم مربوط به فاصله ي كم ميان زمين و خورشيد است نه جرم كم خورشيد).

VMR-PCR در كل چنين فرضي را مردود مي داند و اعتقاد دارد چنين تغييراتي به دليل گذر نور ارسالي از مناطق مختلف دنياست. همانطور كه در بخش آنتروپي دنيا و شتاب زمان بيان كرديم هرچه به مركز دنيا نزديك تر بشويم زمان با سرعت كمتري مي گذرد و به همين دليل آنتروپي نقاط داخلي كمتر شده و باعث اجتماع بيشتر اجرام در آن نواحي مي شود.

"شكل (11.1): مدل زماني VMR-PCR براي دنيا"

پس اين اثر از جرم زياد اجسام نيست بلكه نوري كه از سمت آنها به ما مي رسد از مراحل زماني مختلفي عبور كرده و به نوعي داراي تابع سينوسي  (يا همان كسينوسي) شده است:

"شكل (11.2): بردار تغيير حالت در رصد اجرام سماوي با جرم زياد"

اما امواج گرانشي در محاسبات اينشتين جواب خوبي داشتند. پس چرا وجود ندارند؟

در ديدگاه VMR-PCR اين امواج وجود دارند اما نه با خاصيتي كه به آنها داده شده.

در واقع از ديد اين تئوري اين امواج همان تاكيون هاي اپسيلون هستند كه طبق فرمول بيان شده در بخش اول (ثابت هم ارزي در جرم جسم) با زياد شدن جرم مقدار آنها نيز زياد مي شود.

اما تفاوت آنها با امواج چيست و چه نقش ديگري بازي مي كنند؟ آيا قابل رويت هستند؟

اين تاكيون ها از آنجا كه به طور خالص از انرژي هستند تماما داراي خاصيت موجي مي باشند.

همانطور كه در بخش هاي گذشته هم بررسي كرديم اين ذرات بايد سرعت زيادي داشته باشند (احتمالا C²). اگر سرعت آنها C² باشد آنگاه نمي توان به هيچ وجه آنها را بررسي كرد زيرا همانطور كه مدل ديناميك VMR-PCR بيان مي كند اگر جسمي به اين سرعت برسد فضا ديگر آن را تحمل نخواهد كرد و زمان نيز به همين دليل تاثيري بر آن نخواهد داشت. (اصطلاحا فضا و زمان هر دو شكسته مي شوند).

اين باعث مي شود كه اين تاكيون ها در يك لحظه هم در نقطه ي A و هم در نقطه ي B باشند. (اصلا تابع خواص حركتي نباشند).

همچنين در مدل گفتيم كه گرانش در محيطي به نام محيط دوگانه ي انتشار اثر مي كند كه اين محيط تنها در سرعت C تعريف مي شود. بنابراين گرانش اصلا به اين تاكيون ها نمي رسد كه آنها را جذب كند.

اما در هر حالت توسط پرتوهاي چرنكوف در دنباله ي خودشان قابل رصد هستند.

حال اگر چنين سرعتي نداشته باشند پس حتما داراي كمي جرم در خود هستند و نمي توانند از اجرام بگذرند و به ناچار تجزيه مي شوند. اگر مقدار امواج پرقدرت دريافتي از اجرام (مربوط به پديده هاي ديگر نباشد) داراي نوسان باشد و كم و زياد شود اين بدين معنا خواهد بود كه اين تاكيون ها در سرعت نهايت نيستند.

اما چنين فرضي احتمال بسيار كمي دارد زيرا در اين صورت اصل پايستگي از بين مي رود. (خلا بايد پيوسته نيرو توليد كند).

تمامي اين موارد هنگامي است كه جرم همانند يك سياه چاله ثابت باشد.

اگر جرمي در حال حركت باشد توليد چنين تاكيون هايي به نحو ديگري خواهد بود.

در صورتيكه جرم در حال حركت باشد طبق معادله ي هم ارز نيرو و انرژي جرم ابتدا به نيرو و آنگاه نيرو به انرژي تبديل مي شود.

اين در حالي است كه ديگر تاكيون اپسيلوني توليد نمي شود و تنها اين تبديل پارامترها است كه در بازه ي تاكيوني انجام مي گيرد.

(با سرعتي بيش از سرعت نور به هم تبديل مي شوند).

              "شكل (11.3): تصاوير دريافتي از سحابي ساعت شني كه داراي نوسان موجي در رصد است"

اما چه عواملي باعث شد تا تشعشعات هاوكينگ  به عنوان امواج گرانشي معرفي نشوند؟

از عوامل اصلي اين بود كه بعد از مدتي دانشمندان دريافتند اين تشعشعات مربوط به گرما و ترموديناميك سياه چاله ها مي شوند و از نتايج اثرات كوانتومي (در مكانيك كوانتومي) هستند.

دانشمندان ابتدا تبخير سياه چاله ها (كه بيشتر از اينكه جرم بگيرند جرم تبخير مي كنند) را با نوسانات موجي در رصد اشتباه گرفتند اما بعد از مدتي و با ناپديد شدن يك سياه چاله به اين نتيجه رسيدند كه اين تشعشعات همان انرژي هاي آزاد شده از تبخير جرم در سياه چاله هستند.

پس چرا اين امواج به طور منظمي نوسان مي كنند؟

همانطور كه بيان كرديم اين تئوري دليل اين نوسانات را گذر نور رصدي از مراحل مختلف زماني مي داند.

اين مراحل در دنيا منظم هستند اما داراي بازه ي خاصي نيستند.

البته به وسيله ي امواج دريافتي مي توان دريافت كه اين مراحل به صورت لايه لايه (طبقاتي) هستند كه چنين نوسانات منظمي را ايجاد مي كنند. در واقع در مرز هر مرحله ي زماني نور نوسان بيشتر پيدا مي كند.

اما پايگاه هايي هم كه براي ردگيري اين امواج شروع به كار كرده اند تا به حال امواج مشخصي از اين نوع را دريافت نكرده اند و هنوز هيچ چيز به طور قطعي ديده و اثبات نشده است.

                                                                                                     منبع:هوپا